Bir çocuğun öfkesi çoğu zaman yanlış okunur. Şımarıklık sanılır, saygısızlık denir, disiplin eksikliğine bağlanır. Oysa çocuklukta öfke çoğu zaman bir sorun değil, bir sinyaldir. Görülmeyenin, duyulmayanın, anlaşılmayanın dışa vurumudur. Ve bugün mesele tek tek çocuklar değil bir neslin duygusal dili haline gelmiş bir öfkeden söz ediyoruz.
Bu nesil çelişkiler içinde büyüyor. “Kendin ol” deniyor ama hata yaptığında sert eleştiriliyor. “Duygularını ifade et” deniyor ama ifade ettiğinde “abartıyorsun” diye susturuluyor. Sevildiği söyleniyor ama bu sevgi çoğu zaman koşullara bağlı hissediliyor. Çocuk zihni bu çelişkiyi çözemez, ama bedeni çözer ve çoğu zaman bu çözüm öfke olur. Çünkü öfke burada bir problem değil, bir uyum sağlama biçimidir.
Bugünün çocukları fiziksel olarak daha güvende olabilir, ancak duygusal olarak aynı güveni hissetmiyor. Modern çağın ihmal biçimi sessizdir. Duygusal ihmal. Aynı evde ama temas yok, aynı sofrada ama göz teması yok, aynı hayatın içinde ama birbirine değmeyen duygular var. Çocuk için görülmek, sadece varlığının fark edilmesi değil, hislerinin anlaşılmasıdır. Bu olmadığında çocuk şunu öğrenmiş oluyor. Benim hissettiklerim önemli değil.” İşte bu öğrenme zamanla öfkeye dönüşür.
Çocuk duygusunu bastıramaz. Bastırılan duygu davranışa dönüşür. Bu bazen saldırganlık, bazen içe kapanma, bazen ani öfke patlamalarıdır. Sürekli anlaşılmadığını hisseden bir çocuk, dünyayı güvenli bir yer olarak algılamamaya başlar. Bu da onu tetikte, hassas ve savunmada tutar. Savunmada olan bir zihin ise en hızlı tepkiyi verir.
Ebeveynlik hiç olmadığı kadar bilgiyle dolu ama bağ giderek zayıflıyor. Herkes “doğru ebeveynlik” peşinde, ama asıl soru çoğu zaman unutuluyor. “Çocuğumu gerçekten duyuyor muyum?” Çocuklar mükemmel ebeveynlere değil, duygusal olarak ulaşılabilir ebeveynlere ihtiyaç duyar. Sürekli yönlendirilen ama yeterince anlaşılmayan çocuk ya içine kapanır ya da öfkeyle kendini var eder.
Sınırlar ise çoğu zaman yanlış anlaşılır. Sınır koymamak özgürlük değil, belirsizliktir. Çocuk için sınır, güven demektir. Nerede duracağını bilmeyen bir çocuk içsel olarak huzursuz olur. Ancak sınırın işe yaraması için önce bağ gerekir. Bağ olmadan konulan sınır kontrol gibi hissedilir, bağla birlikte konulan sınır ise güven verir.
Her öfkenin altında bir ihtiyaç vardır. Görülmek, duyulmak, anlaşılmak, kabul edilmek. Çocuk bunları doğrudan ifade edemediğinde öfke konuşur. Bu yüzden “neden öfkeli?” sorusu yerine belki de şu soruyu sormak gerekir. “Bu çocuk ne anlatmaya çalışıyor?”
Bu nesil kırılgan değil, aslında anlaşılmaya en çok ihtiyaç duyan nesil. Sürekli düzeltilen ama yeterince duyulmayan çocuklar, kendilerini en hızlı şekilde ifade etmenin yolunu seçiyor. Öfkeyi, oysa anlaşılmış bir çocuk sakinleşir, görülmüş bir çocuk bağ kurar, duyulmuş bir çocuk öfkeye ihtiyaç duymaz. Çünkü bir çocuk, değiştirildiğinde değil, anlaşıldığında iyileşir.
Ancak burada gözden kaçan önemli bir nokta unutulmamalıdır. Çocukların öfkesi sadece aile içinde şekillenmiyor. İçinde yaşadıkları dünya da bu duyguyu besliyor. Hızın, rekabetin ve sürekli “yeterli olma” baskısının olduğu bir çağda büyüyorlar. Daha küçük yaşta performans beklenen, kıyaslanan, sürekli değerlendirilen çocuklar. Bu baskı, henüz duygusal altyapısı tam gelişmemiş bir zihin için ağırdır. Ve bu ağırlık çoğu zaman öfke olarak dışa vurulur.
Çünkü çocuk için yetersizlik hissi, tolere edilmesi en zor duygulardan biridir. Sürekli daha iyisi olması gerektiği söylenen bir çocuk, olduğu haliyle kabul edilmediğini hisseder. Bu da içsel bir gerilim yaratır. Bu gerilim ya kendine yönelir ya da dış dünyaya. Bugün daha sık gördüğümüz ise dışa yönelen, yani davranışa dökülen öfkedir.
Bir diğer mesele de yetişkinlerin duyguyla kurduğu ilişki. Duygusunu tanımayan bir yetişkin, çocuğun duygusunu da taşıyamaz. Kendi öfkesini bastıran, üzüntüsünü yok sayan, kaygısını inkâr eden bir ebeveyn, çocuğun yoğun duygularıyla karşılaştığında zorlanır. Ve çoğu zaman çocuğun duygusunu düzenlemek yerine onu susturmaya çalışır. “Ağlama”, “abartma”, “sus artık” gibi ifadeler aslında çocuğun duygusunu değil, yetişkinin tahammül sınırını gösterir.
Oysa çocuk, düzenlenmeyi dışarıdan öğrenir. Sakin bir yetişkinin varlığı, çocuğun sinir sistemini de sakinleştirir. Ama gergin, sabırsız ve tahammülsüz bir ortamda büyüyen çocuk, duygularını nasıl yöneteceğini öğrenemez. Bu da öfkenin kontrolsüz bir şekilde ortaya çıkmasına neden olur.
Bugün çocukların öfkesi aslında bize şunu söylüyor, “Beni düzeltmeden önce beni anla.” Çünkü anlaşılmadan verilen hiçbir eğitim kalıcı değildir. Disiplin, bağın önüne geçtiğinde çocuk için anlamını yitirir. Ama bağın içinde verilen her mesaj, çocuğun iç dünyasında yer bulur.
Belki de asıl mesele, çocukları değiştirmeye çalışmak değil, onları anlamaya gerçekten ne kadar hazır olduğumuzdur. Çünkü bir çocuk, kendini güvende hissettiği yerde değişir. Ve güven, kontrolle değil, temasla kurulur.