Bir zamanlar sokaklar çocuk sesleriyle canlanırdı. Misketlerin tıkırtısı, seksek çizgilerinde patlayan kahkahalar, saklambaçta "Saklanmayan ebe!" diye haykıran neşeli çığlıklar… Şimdiyse o sokaklar sessiz. Betonun soğukluğuna hapsolan bu neşe, yerini ekranların parlak ışıklarına bıraktı. Çocukluğun toprak kokan dünyası artık Wi-Fi sinyalleriyle titreşiyor. Peki bu değişim yalnızca oyunları mı dönüştürüyor yoksa çocukların birbirine dokunan ellerini de sanal bir uzaklığa mı hapsediyor?
Nostaljiyi bir kenara bırakalım teknoloji kaçınılmaz bir gerçek. 80’lerde sokakta top peşinde koşan çocuklar 2000’lerde ellerine Game Boy’ları aldı bugünse tablet ekranlarında yepyeni dünyalar kuruyorlar. Ama değişen sadece oyunlar değil. Mahalle kültürünün bir parçası olan saklambaç veya yakan top yerini ekran başında tek başına oynanan oyunlara bıraktı. UNICEF’in geçen yıl paylaştığı bir rapora göre Türkiye’de 8-12 yaş arası çocukların %67’si günde en az 3 saatini dijital oyunlarla geçiriyor. Bu oran 10 yıl önce sadece %18’di. Peki bu hızlı geçiş çocukların gözlerindeki "oyun" ışıltısını nasıl etkiliyor?
Eskiden sokak çocuklar için bir okuldu. Kuralları birlikte koyar kavgaları barıştırır yenilgiyi yüzünde hissederek büyürlerdi. Şimdiyse ekranlar bu sosyalleşme ritüelini avatarlar ve sohbet kutucuklarına sıkıştırdı. MIT’den bir araştırma sanal oyunlardaki iletişimin gerçek hayattaki yüz ifadesi ve beden dilini okuma becerisini körelttiğini söylüyor. Tabii dijital dünyanın artıları da yok değil Minecraft’ta hayal gücüyle kale inşa eden bir çocuk yaratıcılığını zirveye taşıyabiliyor. Asıl mesele dengeyi kaybetmemek.
Peki bu dengeyi bozan ne? Suçu yalnızca çocuklara yıkmak haksızlık olur. Kentleşme, ebeveynlerin "Araba çarpar!" endişesi ve yeşil alanların yok oluşu sokakları çocuklar için tehlikeli birer labirente dönüştürdü. TÜİK’e göre Türkiye’de son 20 yılda park ve bahçeler %34 azaldı. Çocuklar artık AVM’lerin kapalı oyun alanlarında "güvenli" diye oynuyor ama dijital dünyanın kendi riskleri var siber zorbalık, bağımlılık, gerçeklik algısının bulanması…
Belki de unuttuğumuz şey oyunun özü. İster toprakla ister pikselle oynansın oyun özgürlük, keşif ve hayal gücü demek. Oysa bugünün oyunları algoritmaların dayattığı "puan" ve "seviye" çılgınlığına dönüştü. Eskiden saklambaçta kazanan belli olmazdı önemli olan koşmaktı gülmekti. Şimdiyse çocuklar sanal bir başarı yarışında kaygıyla boğuşuyor. Uzmanlar bu durumun özgüven eksikliğini tetiklediğini vurguluyor.
Peki çözüm ne? Teknolojiyi tamamen reddetmek yerine onu gerçek dünyayla harmanlayabilir miyiz? Mesela artırılmış gerçeklikle fiziksel aktiviteyi birleştiren oyunlar veya okullarda geleneksel oyunları dijitalle buluşturan projeler… Hollanda’da bazı okullar Minecraft’taki takım ruhunu sokak oyunlarına taşıyarak çocukları hem koşturuyor hem düşündürüyor. Türkiye’de de benzer adımlar atılabilir. Unutmayalım çocukluğun sihri ister tablette ister sokakta olsun özgür olduğu yerde parlıyor.
Son söze ithafen, bir çocuk tablete "Sobe!" diye bağırdığında diğeri saklambaçtaki saman kokusunu arıyor. Belki de ikisinin arasında bir yerde teknolojinin nimetlerini alıp insanı çalan tuzaklarından sakınan bir denge var. Yeter ki oyun çocuğun içindeki "oyun" kalsın…