Örtü altı yetiştiriciliği dış şartların üretime elverişli olmadığı dönemlerde kapalı yapılarda iklimin kısmen/tamamen kontrol altına alınarak pazara ürün çıkartılmasıdır. Turfanda üretimle sera üretimi karıştırılmamalıdır. Turfandacılık, pazara önce veya sonra ürün çıkartılmasıdır. Seracılık ise ürünün sezonu dışında yapılan bir üretim şeklidir. Örtüaltı tarımının ilk geliştiği yıllarda seralar daha yaygın kullanıldığında bu ürünlere sera ürünleri, yetiştiricilikte kullanılan yapılara da yaygın şekilde sera denilmektedir. Örtüaltı üretimimizin %75’i seralarda kalanı ise alçak ve yüksek tünellerde yapılmaktadır.
Hangi mevsim?
Ülkemizde iklim şartları dikkate alındığında örtü altı üretimi iki dönemde planlanmaktadır. Tek (aynı) ürün aynı serada bir sezonda ara vermeden üretilmesidir. Çift üründe ekim/dikim işlemleri iki kez yapılmaktadır. Bu üretim şeklinde yılın soğuk periyodunda üretime birinci ürünün son hasadı ile ikinci ürünün başlangıcı arasında boşluk bulunması önerilir. Ülkemizde, yöresel farklılıklar olmakla birlikte, tek ürün, Eylül-Haziran; çift ürün sisteminde ise sonbahar (Ağustos–Ocak) ve ilkbaharda (Ocak–Haziran) yapılmaktadır.
Ülkemiz şartlarında 2-3 haftalık farklılıkla olmakla birlikte kasımdan mart ayına kadar pazarlarda yazlık sebzeler sera ürünü olarak arz edilmektedir.
Karlı mı?
Örtüaltı sebzeciliği açıkta yapılan sebzeciliğe veya diğer bitkisel üretim programlarına göre daha kârlı olan bir yetiştiricilik şeklidir. Bu durumda önemli olan iki husus vardır:
-Açıkta üretime göre nispeten yüksek verimlilik,
- Sezon dışındaki üretimde yüksek pazar fiyatları,
Örtüaltı sebze üretiminde birim alandan elde edilen ürün miktarı açıkta yapılan üretimde daha fazladır. Turfanda/sera ürünlerinde mevsim dışında elde edilenlerin birim fiyatları mevsiminde ve açıkta yapılan üretime göre daha yüksektir. Bu nedenlerle birçok çiftçi sera yetiştiriciliğini tercih etmektedir.
Hangi ürünler?
Örtüaltında üretimi yapılan önemli bitki grupları sebze ve meyvelerdir. 2024’de 8.98 milyon ton olan örtüaltı üretiminin %90-95’ini sebzeler ve %5-10’nunu meyveler oluşturmaktadır.
Sebzeler. Ülkemizde 2024-25 verilerine göre toplam sebze üretimi 33.3 milyon ton olup, bunun 8.1 milyon ton ile %24,3’ü örtüaltında üretilmektedir. Yani tükettiğimiz her 4 kilogram sebzenin yaklaşık 1 kilogramı seralardan gelmektedir.
Örtüaltı sebze üretiminin yıllara göre az çok farklılık olsa da % 50-55’ini domates, %16’nı hıyar, %10’nunu karpuz, % 9’unu biber, %4,3’ünü patlıcan, %2,5’ini kavun ve %2’ini sakız kabağı oluşturmaktadır. Bu verilere göre sera üretiminin %98’ni 7 sebze türü oluşturmaktadır. Bu sebzeler yazlık sebzeler olarak tanınmaktadır. Doğaları gereği yazın sıcak mevsimlerde yetiştirilmeleri gerekir.
Bu 7 sebze dışında seralarda bazı serin iklim sebzelerinden yetiştiriciliği de söz konusudur.
Meyveler. Sebzelerin yanında örtüaltında 925 bin ton meyve üretimi yapılmaktadır. Örtüaltı meyve üretiminin %78’ini muz ve %21’ini çilek oluşturmaktadır. Bunların yanında son yıllarda örtüaltı meyve üretiminde payları %1 kadar olan üzüm, kaysı, şeftali (nektarin) ve erik gibi meyveler de üretilmektedir. Bu alan gelecekte yatırım için fırsatlara açıktır.
Sağlıklı mı/ Ekonomik mi?
Sera ürünlerinin pazar payının her geçen gün artması bazı tartışmaları beraberinde getirmiştir. Bu tartışmaların çoğunluğu perakende fiyatlarının yüksek olması ve insan sağlığına olan etkileri ile ilgilidir.
Bu ürünler mevsim dışında/turfanda olarak üretildiğinden perakende fiyatları normal mevsimdeki fiyatlarının 6-8 katına kadar daha yüksek olabilmektedir. Bu kadar yüksek perakende fiyat ile serada üretilen sebzeyi/meyveyi tüketmek ile tüketiciler nasıl bir fayda beklemektedir?
Bu tartışmaları kapsayan değerlendirmeleri haftaya yapacağım. Görüşmek dileğiyle
Sonsöz: Zamanından önce veya sonra olan her şeyin ek maliyeti vardır.