Bir peyniri anlatmak bazen bir coğrafyayı, bazen bir iklimi, bazen de bir hayat tarzını anlatmaktır. Kars Peynir Müzesi, üretimi merkeze alarak kültürel hafızayı görünür kılan nadir mekânlardan biri olma özelliği gösteriyor. Tarihî bir tabyada yükselen bu müze, peynir üzerinden Kars’ın köy yaşamını, sofrasını ve emeğe dayalı kültürünü bugünün diliyle geleceğe taşıyor.
TAŞ DUVARLARIN ANLATTIĞI PEYNİR KÜLTÜRÜ
18. Yüzyılda askerî savunma amacıyla inşa edilen Süvari Tabyası, bugün Kars Peynir Müzesi olarak yeni bir kimlik kazanıyor ve ziyaretçilerini ağırlıyor. Bir dönem sınır güvenliğinin simgesi olan bu yapı, günümüzde emek, üretim ve gelenekle şekillenen kültürel bir anlatının taşıyıcısı hâline geliyor. Müze, ziyaretçiyi pasif bir izleyici olmaktan çıkararak tarihsel bir sürekliliğin parçası hâline getirmekte.
SOMUT OLMAYAN KÜLTÜREL MİRAS VE PEYNİR
Kars Peynir Müzesi, UNESCO’nun “somut olmayan kültürel miras” kavramıyla örtüşen bir anlayış sergiliyor. Peynir üretimine dair bilgi, beceri ve gelenekler; nesilden nesile aktarılan bir kültürel zincirin parçası olarak müze anlatısında yer buluyor. Bu yönüyle müze, yalnızca nesneleri değil, bilgiyi ve hafızayı da koruma altına alıyor.
PEYNİRİN COĞRAFYA İLE KURDUĞU DERİN BAĞ
Müze, Kars’a özgü kaşar, gravyer, çeçil ve yağlı tulum peynirlerini; üretim, olgunlaşma ve muhafaza süreçleriyle birlikte ele alıyor. Sunulan anlatı, güncel gastronomi literatüründe önemli bir yere sahip olan “terroir” kavramıyla örtüşmekte. Yayla florası, iklim koşulları ve hayvancılık kültürü; peynirin karakterini belirleyen temel unsurlar olarak sergileme diline dâhil ediliyor.
120 YILLIK SÜT ÇIKARMA MAKİNESİ
Müzenin en dikkat çekici objelerinden biri, yaklaşık 120 yıllık dökme demir süt çıkarma makinesi. Bu alet hem geçmişin üretim tekniklerini somutlaştırması hem de görselliğiyle ziyaretçilerin fotoğraf noktalarından biri hâline geliyor.
TARİHİ PEYNİR ÜRETİM ALETLERİ
Gruyere üretim kazanları,eski maya kovaları,tuz kalıpları ,tel karıştırıcılar ve rende makineleri gibi geleneksel peynir üretim araçları sergi sergilenen bu müzede objeler, peynirin süt halinden sofraya gelirken kullandığı ekipmanları somutlaştırıyor.
YENİ MÜZECİLİK VE DENEYİM ODAKLI ANLATIM
Kars Peynir Müzesi, çağdaş müzecilik anlayışına uygun olarak ziyaretçiyi deneyimin merkezine alan bir sergileme dili kullanmakta. Maketler, üç boyutlu canlandırmalar ve temsili sahneler aracılığıyla izleyici, üretim sürecinin bir tanığına dönüşerek , yeni müzecilik anlayışının sahadaki başarılı örneklerinden biri olarak dikkat çekiyor. Sütün sağımı ve peynir yapımının canlandırmalı sahnelerle gösterilmesi, yayla yaşamı, ahır ve meraya dair maket ve temsili sahneler, Osmanlı evleri ve Kars’ın eski yerleşim mimarisi temsilleri gibi bölümler müzeye interaktif bir boyut katıyor.
KÖY HAYATI, KADIN EMEĞİ VE GÜNDELİK ÜRETİM
Müzede yer alan canlandırmalar, kırsal yaşamın ve özellikle kadın emeğinin peynir üretimindeki belirleyici rolünü görünür kılmakla birlikte ; Süt sağımı, peynir yapımı ve muhafaza süreçleri; sabır, tekrar ve kolektif emekle örülmüş bir hayat biçimini yansıtıyor. Bu sahneler, kırsal bilginin sessiz ama vazgeçilmez aktörlerine bir saygı duruşu niteliği taşıyor.
SOFRANIN HAFIZASI: TABAKLAR VE KAŞIKLAR
Yöreye özgü motiflerle süslenmiş tabaklar, kaşıklar ve dekoratif objeler; paylaşım, birliktelik ve sofra kültürünün taşıyıcısı olarak sergileniyor. Bu objeler, gastronominin yalnızca beslenmeye değil, sosyal ve sembolik anlamlara da sahip olduğunu hatırlatıcı görecinde.
YERELDEN EVRENSELE AÇILAN BİR KÜLTÜR KAPISI
Kars Peynir Müzesi, yerel bir ürünü evrensel bir kültür diliyle buluşturan bütüncül bir yaklaşım sunuyor. Müze, gastronomi turizmi ve kültür temelli yerel kalkınma açısından da önemli bir model. Yerel üretimin görünür kılınması, kentin kültürel ekonomisine katkı sağlıyor. Kars Peynir Müzesi, vitrinlerin ardında yalnızca peynirleri değil; bir coğrafyanın emeğini, sabrını ve üretim ahlâkını da saklıyor. Bu müze, yüksek sesle anlatmak yerine dikkatle bakmayı ve hissetmeyi öneren sade ama kalıcı bir kültür mekânı olarak Kars’ın hafızasını geleceğe taşıyor.
YÖRESEL PEYNİRLERİN ÖNE ÇIKARILMASI
Müze, özellikle Kars gravyeri, çeçil ve kaşar gibi yöreye özgü peynir çeşitlerini tanıtıyor. Bölgedeki 30’dan fazla peynir türünün üretim süreçleri ve tadım hikâyeleri de sergi dilinin bir parçası. Müze açıldığı ilk 3 ayda ~25.000 kişi tarafından ziyaret edildi. 2024’ün ilk 11 ayında yaklaşık 72.000 ziyaretçi ağırlayan müzeyi, 2025’in ilk 11 ayında ise toplam ~82.060 kişi gezdi. Haftanın her günü açık olan müzeye ziyaretler 09:00-18:00 da yapılabiliyor.