Fevzi AKARGÜL / İSTANBUL
1792 yılında Fransız hükümetinin desteğiyle, meslektaşı Jean-Guillaume Bruguière ile Osmanlı topraklarına gönderilen doğa bilimci-hekim Guillaume Antonie Olivier, altı yıl sürecek görevinin ilk üç yılını İstanbul'da geçirdi. Görünürde amacı böcek, bitki örnekleri toplamaktı; ancak kaleme aldığı notlar, şehrin ticaretinden idari işleyişine, kredi düzeninden üretim kapasitesine kadar geniş yelpazeyi kapsayan gözlemci raporuna dönüştü. Resmî sıfatı bir diplomat olmasa da Olivier'in kaleme aldıkları, iki devlet arasındaki ilişkinin nabzını tutan rapor niteliğini taşıyor. Zira seyyahın notları yalnızca “geri kalmışlık” tespiti sunmuyor; 18. yüzyıl sonunda Fransa-Osmanlı ilişkilerinin seyrine, ticari çıkarlarına olası ittifak zeminine dair önemli ipuçları barındırıyor. Bu yönüyle Olivier'in seyahatnamesi, dönemin resmî yazışmalarının ulaşamadığı gündelik gerçekliğe ışık tutan, alternatif diplomasi belgesi. Nitekim seyyahın 1801'de Fransa'da yayımladığı, defalarca Türkçeye çevrilen eseri, yalnızca doğa bilimcinin gezi notları olarak değil, 18. yüzyıl sonunda iki imparatorluk arasındaki güç dengesinin sivil tanığı olarak tarihçilerin ilgisini çekmeye devam ediyor.
TİCARETİN GÖRÜNMEZ AKTÖRLERİ: GAYRİMÜSLİMLER VE YABANCI TÜCCARLAR
Olivier'in İstanbul'daki ticari hayata dair gözlemlerinde, gayrimüslim tebaanın kentin ekonomik damarlarını büyük ölçüde elinde tuttuğu açıkça görülüyor. Seyyahın notlarına göre Ermeni tüccarlar, sabırlı, tutumlu yapılarıyla imparatorluğun en geniş ticaret ağını yönetirken, paşaların, devlet erkânının mali işlerine de bakıyordu. Yahudi cemaati ise bankacılık, simsarlık, kredi işlerinde belirleyici rol üstleniyor; hatta Osmanlı gümrük memurları bile ithal malların değer tespitinde onların uzmanlığına başvuruyordu. Buna karşılık İstanbul'da çalışan Fransız tüccar-zanaatkârların tablosu daha karamsar: Kendilerine tanınan vergi muafiyetlerine, Fransız elçiliğinin himayesine rağmen, çoğu genç Fransız çalışan yıllarca çalışsa da vatanına dönecek kadar birikim yapamıyordu. Olivier bu durumu, Fransız zanaat, ticaret bilgisinin Osmanlı pazarına cömertçe aktarılmasının, uzun vadede Fransız sanayisinin kendi çıkarına ters düştüğünü söyleyerek eleştiriyor. Kapitülasyonlar döneminde Osmanlı topraklarındaki yabancı varlığının, sanıldığının aksine, her zaman tek taraflı avantajlı diplomatik ayrıcalık olmadığını; karşılıklı çıkar dengesinin çok daha karmaşık işlediğini gösteriyor. Olivier'in bu satırları, dönemin diplomatik ayrıcalıklarının sahada nasıl insani, ticari gerçekliğe dönüştüğünü anlamak açısından, resmî kapitülasyon metinlerinden çok daha canlı tanıklık etmekte.
TARAFSIZ BİR GÖZLEM-ARZU EDİLEN BİR İŞ BİRLİĞİ
Olivier'in notlarının en dikkat çekici yönlerinden biri, yalnızca tarafsız gözlemle sınırlı kalmaması. Seyyah, İstanbul'un Karadeniz-Akdeniz, Asya-Avrupa arasındaki eşsiz jeostratejik konumuna işaret ederek, bu avantajın gereği gibi değerlendirilemediğini üzülerek aktarmakta. Daha da önemlisi, Fransa ile Osmanlı Devleti arasında kurulacak sıkı ticari-siyasi ortaklığın iki tarafa büyük fayda sağlayacağının kanaatinde olmakla birlikte iki ülke arasındaki mevcut siyasi gerginliğin uzun sürmeyeceğini umduğunu açıkça dile getirmiş. Bu satırlar, 18. yüzyıl sonunda Fransız dış politikasının Osmanlı'ya bakışını da ele veriyor: Rakip Avrupa güçleri karşısında İstanbul'u ekonomik-diplomatik müttefik olarak konumlandırma eğilimi. Ne var ki bu öneri, dönemin siyasi çalkantıları içinde beklenen karşılığı bulamadı; Fransız Devrimi'nin neden olduğu belirsizlik, kısa süre sonra çıkılacak Mısır seferi, iki ülke arasındaki ilişkiyi başka kırılma noktalarına sürükleyecektir. Olivier'in gözlemleri, bu açıdan kaçırılmış diplomatik fırsatın aruzu veya erken kaydı olarak da okunabilir. Bugünden bakıldığında, doğa bilimcinin kaleminden çıkan bu satırların, resmî diplomatların çoğu zaman göz ardı ettiği ekonomik gerçekleri ne kadar isabetle yakaladığı ayrıca dikkat çekici.
KÖMÜR OCAĞINDA TIMAR TOPRAĞINA YENİLENEMEYEN BİR SİSİTEM
Bugünkü İstanbul Havalimanı'nın bulunduğu bölgeye yakın kömür ocağını ziyaret eden Olivier, Ermeni işletmecilerin madeni adeta kuyu kazar gibi ilkel yöntemlerle işlettiğini görünce şaşırır. Toprağın altında galeriler açma tekniğini kendilerine anlatmak için epey çaba harcasa da benzer gözlemi ve çabası, kentin batısındaki verimli tarım arazilerinin büyük bölümünün boş bırakılmasında da tekrarlanır. Seyyaha göre üretim çoğunlukla devlet baskısından, eşkıya tehdidinden nispeten uzak duran Rum, Ermeni, Arap ve göçmen çiftçilerin elinde toplanıyor. Bakıldığında klasik dönemde son derece verimli işleyen tımar sisteminin 17. yüzyıldan itibaren yaşadığı çözülmenin 18. yüzyıl sonundaki somut yansımasını görebiliriz. Burada altı çizilmesi gereken nokta; Kurumlar bir anda ortadan kalkmamış, yalnızca çağın değişen ihtiyaçlarına aynı hızda cevap verme kapasitesini yitirmiştir. Bu da meseleyi “yokluk” değil, “yenilenememe” sorunu olarak tanımlamayı gerektiriyor. Olivier'in Karadeniz, Marmara kıyılarındaki bol-çeşitli balık varlığına rağmen zenginliğin sınırlı ticarete konu olduğuna dair notları benzer tabloyu tamamlıyor: Doğanın sunduğu potansiyel ile bunu değerlendirme kapasitesi arasındaki açı, 18. yüzyıl İstanbul'unun neredeyse her sektöründe kendini tekrar ediyor.
GÜVENSİZ PİYASA: MÜSADERE KORKUSU VE FAİZ
Olivier'in en çarpıcı tespitlerinden biri dönemin kredi-finansman piyasasına dair. Devletin, ölen veya gözden düşen memurların mal varlığına el koyma uygulaması olan müsadere, devlet hizmetindeki Müslüman tüccarları kredi bulma konusunda ciddi risk altına sokuyordu. Seyyahın aktardığı rakamlar güvensizliği net biçimde doğruluyor: Avrupalı tüccarlara uygulanan faiz yüzde 8-10 bandında kalırken, gayrimüslim Osmanlı vatandaşlarından yüzde 15-20, devlet hizmetindeki Türklerden ise duruma göre yüzde 30-40, hatta yüzde 50'ye varan faiz talep edilebiliyordu. Olivier'e göre bu tablonun temelinde, alışveriş dünyasında tam bir güvenin bulunmayışı yatıyor; borçlunun felakete uğraması ya da ölümünde terekesine el konulması riski, piyasada fahiş faizler olmadan kredi bulmayı neredeyse imkânsız hâle getiriyordu. Böyle güvensizlik ortamının girişimciliği, dış yatırımı caydırıcı diplomatik-ekonomik zafiyet oluşturduğu açık; zira uluslararası ticari ve siyasi ilişkilerin sağlam temeli büyük ölçüde karşılıklı güvene dayanır. Devletin kendi vatandaşına dahi güvence veremediği ortamda, yabancı sermayenin, müttefik devletin uzun vadeli taahhütte bulunmasını beklemek gerçekçi olmaktan uzaklaşıyordu.
HAMMADDE İHRAÇ EDEN, MAMUL İTHAL EDEN İMPARATORLUK
Olivier'in İstanbul limanından Fransa'ya yapılan ihracata dair verdiği ayrıntılı bilgiler de dikkat çekici bir örüntüyü daha ortaya koyuyor. Yün ve yapağı, deve tüyü, bal mumu, işlenmiş deri, at kılı gibi kalemler ihracatın büyük bölümünü oluştururken, Avrupa'dan gelen mallar büyük ölçüde işlenmiş, katma değeri yüksek ürünlerdi. Seyyahın verdiği rakamlara göre yalnızca yün ve yapağı ihracatının değeri yılda 1,5 milyon frankı buluyor, buna karşılık İstanbul'un sınai üretimi kentin kendi ihtiyaçlarını karşılamanın ötesine geçemiyordu. Bu hammadde-mamul dengesizliği, sadece kuru ticaret istatistiği değil; kapitülasyonlarla şekillenen diplomatik ilişkinin sonucuydu. Nitekim konu üzerine yapılan başka araştırmalar da bu eğilimin zaman içinde derinleşerek 20. yüzyıl başına kadar Osmanlı aleyhine sürdüğünü, 1910 yılına gelindiğinde ihracatın yüzde 90'ının hâlâ hammaddeye dayandığını gösteriyor. Bu veriler, diplomatik ayrıcalıkların ekonomik bağımlılığa dönüşme riskini bugün için de hatırlatan çarpıcı tarihsel örnek sunuyor. Kapitülasyonların başlangıçta karşılıklı çıkara dayalı diplomatik araç olarak tasarlanmış olması, zaman içinde bu dengenin nasıl tek yönlü bağımlılığa dönüşebileceğini gösteren uyarı adeta.
DİPLOMASİNİN KENDİNİ YENİLEMESİ
Olivier'in İstanbul notları, aslında bir çöküş hikâyesinden çok, değişime aynı hızda ayak uyduramayan kurumların hikâyesini anlatıyor. Gazeteci-İstanbul Araştırmacısı ve seyyahı Fahri Sarrafoğlu da bu noktada benzer bir tespit yapıyor: Sahn-ı Semân medreseleri ve Enderun gibi güçlü eğitim ve yönetim kurumlarına, hatta Başhoca İshak Efendi ve Vidinli Hüseyin Tevfik Paşa gibi modern bilimi Osmanlı Türkçesine kazandırmaya çalışan isimlere sahip imparatorluğun asıl sorunu, bilim ya da eğitimden tamamen uzak kalmak değildi. Sarrafoğlu'nun ifadesiyle asıl soru, “Osmanlı neden eğitim vermedi” değil, bir dönem son derece başarılı olan kurumların neden değişen dünyanın hızına aynı tempoda cevap veremediğidir. Altı asırlık bir imparatorluğu tek bir “geri kalmışlık” cümlesinin içine sıkıştırmanın da tarihî gerçeklerle örtüşmediğini hatırlatan Sarrafoğlu, asıl kırılmanın 18. ve 19. yüzyıllarda dünyanın değişim hızının olağanüstü artmasıyla ortaya çıktığını vurguluyor. Bugünün diplomasi-dış politika gündemi için de bu tespit hâlâ geçerliliğini koruyor: Bir devletin uluslararası sahnedeki gücünü belirleyen, sahip olduğu kurumların varlığı değil, bu kurumları çağın ihtiyaçlarına göre sürekli yenileme kapasitesidir. İstanbul'un ve tüm Dünya için, 18. yüzyıl sonundaki kaçırılmış ticari ve diplomatik fırsatları, bugünün diplomasi pratiğine de aynı uyarıyı fısıldıyor: Değişime ayak uyduramayan kurumlar ve ilişkiler, ne kadar köklü olursa olsun, zamanla uluslararası sahnenin dışında kalmaya mahkûmdur. Olivier'in İstanbul'a dair kaleme aldığı satırlar bugün 230 yıl sonra yeniden okunduğunda, mesele yalnızca geçmişe dair akademik merak konusu olmaktan çıkıyor; kurumların, diplomasinin birbirinden bağımsız düşünülemeyeceğini, birinin durağanlaşmasının ötekini de sürüklediğini hatırlatan güncel ders hâline geliyor. Çarkın eskitip kenara bıraktığı durumda onamak adına gerek mikro, gerekse makro ölçekte yenilenmek hayat içerisinde gerekliliklerimizden olmalıdır.
Kaynakça
• Cevger, G. (2026). “Fransız Seyyah Guillaume Antonie Olivier'in Gözünden İstanbul'da İktisadi Hayat (1792-1795)”. ASEAD (Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi), Cilt 13, Sayı 1, s. 13-29. • Olivier, G.A. Türkiye Seyahatnamesi 18. Yüzyılda İstanbul ve Türkiye. Çeviren: Oğuz Gökmen (2024), İstanbul: Kronik Yayınları. • Sarrafoğlu, F., “Osmanlı Neden Geri Kaldı?”, İstanbul'un Sırları.
