Fevzi Akargül / İstanbul
Uluslararası ilişkiler denildiğinde çoğu zaman devletlerarası görüşmeler, diplomatik temsilcilikler ve siyasi anlaşmalar akla gelir. Ancak modern dünyada ülkelerin küresel etkisini belirleyen unsurlar yalnızca resmi diplomasi kanalları değildir. Sivil toplum kuruluşları (STK’lar) da artık uluslararası ilişkilerin önemli aktörleri arasında yer almaktadır. Türkiye merkezli sivil toplum kuruluşları son yıllarda dünyanın farklı bölgelerinde yürüttükleri insani yardım, sağlık, eğitim ve kalkınma projeleriyle dikkat çekmektedir. Afrika’dan Balkanlar’a, Orta Doğu’dan Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada faaliyet gösteren Türk STK’ları, yalnızca ihtiyaç sahiplerine yardım ulaştırmakla kalmamakta; aynı zamanda Türkiye’nin uluslararası imajına ve diplomatik etkisine de katkı sağlamaktadır. Bu yazımızda, STK’ların klasik diplomasi anlayışının dışında gelişen kamu diplomasisi ve yumuşak güç kavramları bakından oldukça önemli araçlarından biri olduğu ve buna dair alanında yetkin bir akademik çalışma ile ‘’Görünmeyen Diplomasi Gücü: STK’lara mercek tutacak, ulusal ve uluslararası anlamda faaliyetlerine diplomasi perspektifinden bakacağız.
SİVİL TOPLUM VE STK KAVRAMI
Sivil toplum, devlet ile birey arasında yer alan ve gönüllülük esasına dayanan toplumsal örgütlenmeleri ifade eder. Bu yapılar genellikle toplumsal sorunlara çözüm üretmek, kamu yararına faaliyet yürütmek ve sosyal dayanışmayı güçlendirmek amacıyla kurulurlar. Sivil toplum kuruluşları dernekler, vakıflar, sendikalar ve insani yardım kuruluşları gibi farklı örgütlenme biçimlerine sahip olabilir. Modern toplumlarda STK’lar yalnızca sosyal yardım sağlayan kurumlar değil; aynı zamanda toplumsal değişimin ve demokratik katılımın önemli aktörleri olarak kabul edilmektedir.
TÜRKİYE’DE ULUSLARARASI FAALİYET GÖSTEREN STK’LAR
Türkiye’de hem uluslararası merkezli kuruluşlar hem de Türkiye merkezli uluslararası STK’lar faaliyet göstermektedir. Uluslararası Af Örgütü, Heinrich Böll Stiftung ve Crisis Group gibi kuruluşlar Türkiye’de faaliyet gösteren uluslararası kurumlar arasında yer almaktadır. Bunun yanında Türk Kızılayı, Yeşilay, Yunus Emre Vakfı, İHH İnsani Yardım Vakfı ve TEMA Vakfı gibi Türkiye merkezli kuruluşlar da dünyanın birçok bölgesinde sosyal projeler yürütmektedir. Bu kuruluşların faaliyetleri, Türkiye’nin uluslararası yardım ağlarında giderek daha görünür hale gelmesine katkı sağlamaktadır.
TÜRKİYE’DE ULUSLARARASI STK’LARIN GELİŞİMİ
Türkiye’de sivil toplum kuruluşlarının uluslararası alanda güç kazanması özellikle son yıllarda dikkat çekici bir ivme kazanmıştır. Bu gelişimde küreselleşmenin hızlanması, uluslararası insani yardım ihtiyacının artması ve gönüllülük hareketlerinin yaygınlaşması önemli rol oynamıştır. Bugün Türkiye merkezli birçok STK Afrika’dan Balkanlar’a, Orta Doğu’dan Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada insani yardım, eğitim ve kalkınma projeleri yürütmektedir. Bunun yanında Türkiye’de uluslararası merkezli bazı kuruluşlar da faaliyet göstermektedir. Uluslararası Af Örgütü, Heinrich Böll Stiftung ve Crisis Group gibi kuruluşlar küresel ölçekte çalışmalar yürütürken; Türk Kızılayı, Yeşilay, İHH ve TİKA, Hüdai Vakfı, Maarif Vakfı gibi vakıf temelli Türkiye merkezli kuruluşlar da birçok ülkede sosyal projeler gerçekleştirmektedir. Dünya genelinde ise Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Federasyonu, UNICEF, Dünya Gıda Programı (WFP), Sınır Tanımayan Doktorlar ve Oxfam gibi kuruluşlar küresel insani yardım ağının en büyük aktörleri arasında yer almakta ve milyonlarca insana yardım ulaştırmaktadır.
KIZILAY VE YEŞİLAY’IN ULUSLARARASI ETKİSİ
1868 yılında kurulan Türk Kızılayı bugün dünyanın en büyük insani yardım kuruluşlarından biri olarak kabul edilmektedir. Afet yardımı, sağlık hizmetleri, gıda yardımı ve mültecilere yönelik destek programları Kızılay’ın temel faaliyet alanları arasında yer almaktadır. 1920 yılında kurulan Yeşilay ise bağımlılıkla mücadele alanında faaliyet göstermektedir. Son yıllarda birçok ülkede temsilcilikler açan Yeşilay, bağımlılıkla mücadele konusunda uluslararası eğitim ve farkındalık programları yürütmektedir. Bu iki kurum Türk sivil toplumunun uluslararası alandaki en güçlü örneklerinden biri olarak değerlendirilmekle birlikte uluslarası anlamda belirli prestijleri ile ön plana çıkmaktadır.
TÜRK STK’LARININ FAALİYET GÖSTERDİĞİ BÖLGELER
Türk sivil toplum kuruluşları bugün dünyanın birçok bölgesinde faaliyet yürütmektedir. Afrika’da Somali, Sudan, Nijer ve Etiyopya gibi ülkelerde su kuyuları, sağlık merkezleri ve eğitim projeleri hayata geçirilmektedir. Orta Doğu’da Suriye, Filistin ve Yemen gibi kriz bölgelerinde insani yardım faaliyetleri yoğunlaşmaktadır. Balkanlar’da Bosna Hersek, Kosova ve Arnavutluk gibi ülkelerde sosyal projeler yürütülürken; Asya’da Pakistan, Afganistan ve Bangladeş gibi ülkelerde eğitim ve kalkınma projeleri gerçekleştirilmektedir. Bu faaliyetler çoğunlukla insani yardım, sağlık hizmetleri, eğitim projeleri ve altyapı çalışmaları şeklinde yürütülmektedir.
STK’LAR KÜRESEL SİYASETİ NASIL ETKİLİYOR?
Sivil toplum kuruluşları artık yalnızca sosyal yardım kurumları değildir. Küreselleşmenin etkisiyle STK’lar uluslararası siyasetin de önemli aktörleri haline gelmiştir. Uzmanlara göre STK’lar kamuoyu oluşturma, uluslararası kampanyalar düzenleme ve hükümetlere politika önerileri sunma gibi faaliyetlerle küresel siyaseti etkileyebilmektedir. Bu nedenle günümüzde birçok araştırmacı STK’ları kamu diplomasisinin önemli araçlarından biri olarak değerlendirmektedir.
TÜRKİYE KÜRESEL YARDIM LİSTESİNDE
Uluslararası insani yardım raporlarına göre Türkiye son yıllarda yardım faaliyetlerinde önemli bir aktör haline gelmiştir. Özellikle milli gelirine oranla yapılan yardımlar açısından Türkiye bazı yıllarda dünyanın en fazla insani yardım yapan ülkeleri arasında gösterilmiştir. Afrika’dan Orta Doğu’ya, Balkanlar’dan Asya’ya kadar geniş bir coğrafyada yürütülen yardım projeleri Türkiye’nin küresel yardım haritasındaki görünürlüğünü artırmıştır. Bu faaliyetler Türkiye’nin uluslararası imajını güçlendiren önemli bir kamu diplomasisi unsuru olarak değerlendirilmektedir.
TÜRK STK’LARININ YILLIK YARDIM BÜTÇELERİ
Türkiye’de faaliyet gösteren büyük sivil toplum kuruluşlarının yıllık yardım bütçeleri oldukça yüksek seviyelere ulaşabilmektedir. Bu kuruluşların bütçeleri çoğunlukla bağışlar, uluslararası fonlar ve proje desteklerinden oluşmaktadır. Özellikle Türk Kızılayı, İHH, Yeşilay, TEMA ve LÖSEV gibi kuruluşlar milyonlarca hatta bazı durumlarda milyarlarca liralık yardım faaliyetleri yürütmektedir. Bu bütçeler sayesinde dünyanın farklı bölgelerinde sağlık hizmetleri, eğitim projeleri, gıda yardımları ve altyapı çalışmaları gerçekleştirilmektedir.
ULUSLARARASI STK’LAR VE KÜRESEL YARDIM AĞI
Dünyada insani yardım alanında faaliyet gösteren çok sayıda uluslararası sivil toplum kuruluşu bulunmaktadır. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Federasyonu, Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı (WFP), UNICEF ve Sınır Tanımayan Doktorlar gibi kuruluşlar küresel yardım ağlarının en önemli aktörleri arasında yer almaktadır. Bu kuruluşlar savaş, doğal afet ve yoksulluk gibi kriz durumlarında milyonlarca insana yardım ulaştırmaktadır. Uluslararası STK’ların yürüttüğü faaliyetler, küresel insani yardım sisteminin temel unsurlarından biri olarak kabul edilmektedir.
GENEL DEĞERLENDİRME & SONUÇ
Günümüz dünyasında diplomasi yalnızca devletlerarasında yürütülen resmi görüşmelerden ibaret değildir. Küreselleşme ile birlikte sivil toplum kuruluşları da uluslararası ilişkilerin önemli aktörleri haline gelmiştir. İnsani yardım faaliyetleri, eğitim projeleri ve sosyal çalışmalar aracılığıyla STK’lar toplumlar arasında güven köprüleri kurmakta ve ülkelerin uluslararası imajını güçlendirmektedir. Türkiye merkezli sivil toplum kuruluşları da son yıllarda dünyanın farklı bölgelerinde yürüttükleri çalışmalarla bu sürecin dikkat çekici örneklerinden birini ortaya koymaktadır. Afrika’da açılan bir su kuyusu, Balkanlar’da kurulan bir eğitim merkezi ya da bir afet bölgesine ulaştırılan yardım konvoyu, yalnızca ihtiyaç sahiplerine destek olmakla kalmamakta; aynı zamanda Türkiye’nin küresel ölçekte insani değerler üzerinden kurduğu ilişkileri de güçlendirmektedir. Bu nedenle modern uluslararası ilişkilerde sivil toplum kuruluşları, devlet diplomasisini tamamlayan ve destekleyen “görünmeyen diplomasi gücü” olarak değerlendirilmektedir. Türk STK’larının artan faaliyetleri de Türkiye’nin küresel insani yardım ağındaki rolünü güçlendirirken, aynı zamanda toplumlar arası dayanışmanın gelişmesine katkı sağlamaktadır.
SAYILARLA TÜRKİYE’DE STK’LAR
Türkiye’de 120 binden fazla dernek bulunuyor. 6 binden fazla vakıf faaliyet gösteriyor. Türk STK’ları 50’den fazla ülkede yardım projeleri yürütüyor. Türk Kızılayı dünyanın en büyük insani yardım ağlarından biri olarak kabul ediliyor
TÜRKİYE’NİN SON 20 YILDAKİ İNSANİ YARDIM VERİLERİ
Türkiye dünyanın en fazla mülteci barındıran ülkelerinden biri oldu. Türk STK’ları Afrika, Orta Doğu ve Balkanlar’da yoğun faaliyet yürüttü. Türkiye bazı yıllarda milli gelirine oranla dünyanın en fazla insani yardım yapan ülkeleri arasında yer aldı. Türkiye’nin insani yardım faaliyetleri küresel yardım ağlarında dikkat çekti
