Fevzi Akargül / İstanbul
Moldova, Doğu Avrupa’nın küçük fakat jeopolitik gerilim hattının merkezinde yer alan kritik bir ülkesidir. Ukrayna ve Romanya arasında, Rusya etkisi ile AB genişleme sınırının kesişiminde durur. Kişinev’in diplomatik çabaları, Tiraspol’ün Sovyet mirası ve Komrat’ın Gagavuz Türk kimliği, ülkenin çok katmanlı yapısını özetler.
Sınır kapılarındaki sıkı denetimler, AB adaylığının getirdiği güvenlik refleksleri ile Transdinyester ve Gagavuzya’daki hassas iç dengelerin doğrudan bir sonucudur. Türkiye ile köklü tarihî ve kültürel bağlarını koruyan Moldova, kimlik ile jeopolitik gelecek arasında dengeli bir seyir izlemeye çalışmaktadır.
BOĞDAN'DAN BAĞIMSIZLIĞA: MOLDOVA'NIN KISA TARİHİ VE TÜRKİYE İLE BAĞLARIN KÖKENİ
Bugünkü Moldova topraklarının büyük kısmı, 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı hâkimiyetine giren Boğdan Voyvodalığı’nın parçasıydı. İki asrı aşkın süre Osmanlı’nın kuzey sınırını oluşturan bölge, 1812 Bükreş Antlaşması ile Rus Çarlığı’na devredilerek Kişinev merkezli Besarabya vilayetine dönüştürüldü. Dünya savaşları sonrası Sovyetler Birliği’ne dâhil edilen Moldova, 27 Ağustos 1991’de bağımsızlığını kazandı. Türkiye, bu bağımsızlığı tanıyan ilk ülkelerden biri olarak hızla diplomatik ilişkileri kurumsallaştırdı. Otuz beş yılda ticaret, savunma ve kültür alanlarında gelişen bağlar, Osmanlı döneminden kalan tarihsel mirasın üzerine inşa edilerek iki ülke arasındaki somut iş birliğini günümüzde de güçlü bir şekilde sürdürmektedir.
BUGÜNÜN KIŞINEV’İ: SAKİN BİR BAŞKENTTE OSMANLI'NIN SESSİZ İZLERİ
Kişinev, Sovyet mimarisinin ağırlığına karşın yeşil parkları ve insan ölçeğindeki yapısıyla huzurlu bir başkent görünümünde. Ulusal Tarih Müzesi’ndeki Osmanlı otağı, yeniçeri giysileri ve Avrupalı eserler, Moldova’nın tarih boyunca farklı güçlerin etki alanında kaldığını gösteriyor. Kent merkezindeki Zafer Takı Osmanlı toplarından dökülen çanıyla bölgenin çok katmanlı belleğini simgelerken, yakındaki Metropolitan Katedrali Ortodoks kimliğin canlılığını yansıtıyor. TİKA’nın Belediye ile iş birliğiyle hayata geçirdiği kültür yolu projesi kent merkezinde somut izler bırakırken, parklarda bir araya gelen halk sosyal dokuyu canlı tutuyor. Diplomatik düzeyde Türkiye Büyükelçiliği ve sürdürülen düzenli temaslar, bu tarihsel mirasın günümüzde güçlü bir siyasi ve ticari ilişkiye dönüştüğünü kanıtlıyor.
KANUNi’NiN SON SINIR KALESi: BENDER VE MiMAR SiNAN'IN İZLERİ
Kişinev’e iki saat mesafedeki Bender, Osmanlı’nın kuzeydeki son sınır kalesidir. 1538’de Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı idaresine giren yapının tahkimatını Mimar Sinan’ın tasarladığı aktarılır. Evliya Çelebi’nin devasa surlarıyla övdüğü kale; İstanbul Kapısı, cami ve hamam kalıntıları ile Yeniçeri Kulesi’ni barındırır. 1770 Rus kuşatmasından Küçük Kaynarca, Yaş ve nihayet Osmanlı hâkimiyetini bitiren 1812 Bükreş Antlaşması’na uzanan süreç, çalkantılı sınır mücadelesini özetler. Osmanlı'nın Avrupa’daki en kuzey uç noktası olan ve bugün müzeye dönüştürülen Bender Kalesi, stratejik konumuyla Rusya’ya karşı tarih boyunca taşıdığı jeopolitik önemi korumaktadır.
SÜLEYMAN DEMİREL MİRASI: KOMRAT VE GAGAVUZ TÜRKLERİNİN BUGÜNÜ
Bender’den birkaç saatlik mesafedeki Komrat, Türkçe konuşan Ortodoks Gagavuzların özerk bölgesidir. 1990’larda Moldova ile tırmanan gerilim, Süleyman Demirel’in arabuluculuğuyla 1994’te kansız çözülmüş ve bölge özel statü kazanmıştır. Demirel’in altyapı, su, üniversite ve Türkçe eğitime katkıları nedeniyle “Süleyman Baba” olarak anılması ile TİKA’nın Atatürk Kütüphanesi, Türkiye’nin köklü varlığını gösterir. Günümüzde ise Moldova Anayasa Mahkemesi’nin 9 Temmuz 2026’da özerklik maddelerini iptal eden kararı ve Gagavuzya’nın AB referandumundaki “hayır” oyu siyasi krizi derinleştirmiştir. Kişinev’in özerkliği kısıtlama adımları, halkı Moskova’ya daha da yaklaştırarak bölgeyi Moldova’nın iç istikrarı ve AB entegrasyonu açısından en hassas kırılma noktalarından biri haline getirmektedir.
ZAMANIN DURDUĞU ŞEHIR: TIRASPOL-TRANSDINYESTER DENKLEMI
Bender’e yirmi kilometre uzaklıktaki Tiraspol, uluslararası alanda tanınmayan Transdinyester’in merkezi. Şehre girişteki sınır kontrolü, ayrı pasaport incelemesi ve verilen geçici belgeler, bölgenin fiili bağımsızlığının somut birer göstergesi. Dev Lenin ve Suvorov heykelleri, “25 Ekim Caddesi” gibi isimler, çekiç-orak sembolleri ile Moldova leyinin geçmediği Transdinyester Rublesi, kenti âdeta Sovyet döneminde donduruyor. Jeopolitik açıdan bölgedeki Rus askerlerinin izole kalması, Moskova’nın Moldova üzerindeki kaldıracını zayıflatıyor. Ticaretinin çoğunu AB ile yapan ve Avrupalı pazarlarla entegrasyona ilgi duyan yerel elitler sayesinde Transdinyester, Moldova’nın AB yönelimine daha ılımlı yaklaşıyor. Bu dinamik, Moldova’nın AB sürecinin ülke içinde zıt sonuçlar üretebileceğini; Transdinyester’i Batı’ya yaklaştırırken Gagavuzya’yı giderek uzaklaştırabileceğini ortaya koyuyor.
BRÜKSEL YOLUNDA MOLDOVA: KOMŞULARLA İLIŞKILER VE BÖLGESEL DENGE
Moldova, 2022’de Ukrayna ile eş zamanlı kazandığı AB adaylığının ardından, Mart 2026’da gayriresmi açılan müzakere fasıllarıyla Doğu Avrupa’daki genişleme sürecinin en kritik cephe hatlarından birine dönüştü. Rusya, ülkenin Brüksel yönlü stratejik tercihlerini siber saldırılar ve hava sahası ihlalleri gibi hibrit yöntemlerle hedef alarak üyelik sürecini toplum nezdinde maliyetli göstermeye çalışıyor.
Buna karşın Kiev yönetimi, kendi AB yolculuğunun kaderi büyük ölçüde Moldova’nın ilerleyişine bağlı olduğu için Kişinev’e güçlü bir diplomatik destek sunuyor. Sınır komşusu Romanya ise köklü tarihî bağları, yoğun vatandaşlık geçişleri ve zaman zaman gündeme gelen uzun vadeli birleşme senaryolarıyla entegrasyonun ana hamisi rolünü üstleniyor. Moldova; Rusya, Ukrayna ve Romanya üçgenindeki bu hassas jeopolitik dengeyi korumak adına sınır kapılarındaki güvenlik tedbirlerini en üst seviyeye çıkararak Avrupa geleceğini teminat altına almaya odaklanıyor.
TÜRKIYE-MOLDOVA İLİŞKİLERİNDE SÜREGELEN VE DERİNLEŞEN BAĞLAR
Kişinev’in diplomatik zemininden Bender’in Osmanlı mirasına, Komrat’ın soydaş bağından Tiraspol’ün donmuş Sovyet atmosferine uzanan bu dört katmanlı yapı, Moldova’yı Türkiye için özel bir konuma taşıyor. Türk iş dünyasının Komrat Başkonsolosluğu ile geliştirdiği ekonomik temaslar, köklü geçmişin somut ticari iş birliklerine dönüştüğünü kanıtlıyor. Türkiye; Kişinev’de ikili diplomasi, Bender’de mimari mirasın korunması, Komrat’ta tarihî garantörlük ve Tiraspol’de dengeli gözlemcilik üstleniyor. Moldova’nın AB entegrasyonu, Gagavuzya’daki özerklik gerilimi ve Transdinyester’in konumu değiştikçe, Ankara’nın çok boyutlu diplomatik gücü stratejik fırsata dönüşüyor. Bender’de Mimar Sinan’ın mühendislik dehasını, Komrat’ta Süleyman Demirel’in diplomatik izini yaşatan Moldova; Türk dış politikası için geçmiş ile geleceğin kesiştiği nadide coğrafyalardan biri olma özelliğini koruyor.
KAYNAKÇA
TDV İslâm Ansiklopedisi, “Bender Kalesi”, islamansiklopedisi.org.tr.
Beyaz Tarih, “Bender Kalesi”, beyaztarih.com.
Sabah Sözlük, “Bender Kalesi Tarihi”, sabah.com.tr.
TURKSAM, “Moldova Siyasi Tarihi ve Türkiye İlişkileri”, turksam.org.
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Açık Erişim, “Gagavuzların Tarihsel Gelişimi, Kültürel Dinamikleri ve Modern Toplum Yapısının Çok Boyutlu Analizi”, acikerisim.comu.edu.tr.
Haber7 (Meryem Aybike Sinan), “Gagavuzya Özerkliğini Kaybetti mi?”, haber7.com, 2026.
Harici, “Gagavuzya Özerkliğini Nasıl Koruyor?”, harici.com.tr.
Vikipedi, “Besarabya Guberniyası”, tr.wikipedia.org.
T.C. Dışişleri Bakanlığı / Avrupa Birliği Başkanlığı, “Moldova”, ab.gov.tr.
Wikipedia, “Accession of Moldova to the European Union”, en.wikipedia.org.
Avrupa Dış İlişkiler Servisi (EEAS), “2025 Genişleme Paketi”, eeas.europa.eu, Kasım 2025.
CNN Türk, “Putin'den Transdinyester Kararı! Rus Vatandaşlığı Kolaylaştırıldı”, cnnturk.com, 2026.
Türkiye Araştırmaları Vakfı, “FOKUS | Moldova'daki Rusya: Transdinyester”, turkiyearastirmalari.org, 2025.
KAFKASSAM (Farhad Mamedov), “Moldova'nın Ayrılıkçı Bölgesi Transdinyester”, kafkassam.com, 2026.
