Fevzi AKARGÜL / İSTANBUL
Ondukzuncu yüzyılın son çeyreğinde Avrupa basınında Osmanlı Devleti için sıkça kullanılan “Hasta Adam” nitelemesi, yalnızca bir imaj sorunu değil; borçlanma koşullarından toprak bütünlüğüne kadar uzanan stratejik bir zafiyetin sembolüydü. Sultan II. Abdülhamid ise otuz üç yıllık saltanatı boyunca bu algıya alışılmış diplomatik yöntemlerin ötesinde farklı bir cevap verdi: Görüntüyle yürütülen diplomasi.
BİR İMPARATORLUĞUN KENDİNİ YENİDEN TANIMLAMA ÇABASI
Telgraf ağlarının sınırlı olduğu, uluslararası haberlerin haftalar içinde dolaşıma girdiği bir dönemde binlerce fotoğrafı büyük albümler hâlinde hazırlatıp dünyanın saygın kurumlarına göndermek sıra dışı bir devlet hamlesiydi. Bugün arşivlerden yeniden gün yüzüne çıkan belgeler, padişahın fotoğrafı yalnızca estetik bir araç değil, uluslararası algıyı şekillendiren güçlü bir devlet enstrümanı olarak kullandığını gösteriyor. Diplomasi ve tarihin kesiştiği bu dikkat çekici hikâye, modern kamu diplomasisinin erken örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.
FOTOĞRAFLARLA VERİLEN STRATEJİK CEVAP
II. Abdülhamid'in 1876'da tahta çıktığı yıllar, Osmanlı Devleti açısından son derece sancılıydı. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından yaşanan ağır kayıplar ve Balkanlar'daki çözülme, Avrupa'da imparatorluğun artık dağılmakta olduğu yönündeki kanaati güçlendirmişti.
Padişah, klasik diplomatik yazışmaların tek başına yeterli olmayacağını görerek doğrudan görsel ikna gücüne yöneldi. Akademik çalışmalar, Yıldız Sarayı'nda oluşturulan dev fotoğraf arşivinin yalnızca bir koleksiyon değil; devletin modernleşmesini belgeleyen ve Batı kamuoyuna sunulacak mesajı sistemli biçimde hazırlayan bir proje olduğunu ortaya koyuyor.
Başkâtibi Tahsin Paşa'nın hatıralarında aktardığı üzere II. Abdülhamid, tek bir fotoğrafın yüz sayfalık metinden daha etkili olabileceğine inanıyordu. Bu anlayış doğrultusunda saray, resmi fotoğrafçılar görevlendirerek okulları, fabrikaları, limanları, hastaneleri, askeri birlikleri ve kamu kurumlarını sistematik biçimde kayıt altına aldı. Böylece fotoğraf, hem devlet denetiminin hem de uluslararası tanıtımın temel araçlarından biri hâline geldi.
Albümlerin içeriği de bilinçli bir karşı anlatı niteliği taşıyordu. Siyah, kırmızı ve yeşil deri ciltler üzerine altın tuğra ve hilal motifleri işlendi. İçlerinde hukuk, tıp ve askerî okullar, modern eğitim kurumları, donanımlı ordu birlikleri, itfaiye teşkilatları, sanayi tesisleri, limanlar ve hastaneler yer aldı. Kız öğrencilerin eğitim gördüğü okullar özellikle öne çıkarılarak Batı'daki “eğitimsiz Müslüman kadın” algısına görsel bir cevap verildi. Buna karşılık yetişkin kadınların albümlerde oldukça sınırlı yer alması, araştırmacılar tarafından sarayın idealize ettiği imparatorluk imajının bilinçli bir tercihi şeklinde değerlendiriliyor.
Koleksiyonun büyük bölümünü Ermeni kökenli Abdullah Frères stüdyosu hazırladı. Paris'te eğitim alan kardeşler, Beyoğlu'ndaki stüdyolarında otuz beşi aşkın cilt ve 1.291 fotoğraf üretti. Sébah & Joaillier, Phébus stüdyoları ile Mühendis Mektebi'nin fotoğraf birimi de projeye katkı sundu. Saray fotoğrafçılığı unvanı üzerindeki rekabet dahi fotoğrafın devlet nezdindeki önemini açıkça gösteriyordu.
GÖRSEL DİPLOMASİNİN ÖNCÜ ÖRNEĞİ
Bugün "kültürel diplomasi" olarak tanımlanan yaklaşım, devletlerin yalnızca hükümetlere değil, yabancı kamuoyuna ve güvenilir kurumlara da doğrudan ulaşmasını ifade ediyor. II. Abdülhamid'in albüm projesi ise bu kavram henüz literatüre girmeden aynı hedefi taşıyordu.
Albüm açıklamalarının Osmanlıca'nın yanında dönemin uluslararası diplomasi dili olan Fransızca hazırlanması bunun en güçlü göstergelerinden biriydi. Koleksiyonlar İngilizce konuşulan ülkelere gönderilmiş olmasına rağmen Fransızca tercih edilmesi, hedef kitlenin yalnızca Amerika veya İngiltere değil, tüm Avrupa diplomasi çevreleri olduğunu ortaya koyuyordu. Böylece albümler yalnızca birer hediye değil, uluslararası kamuoyuna yönelik planlı bir iletişim çalışmasına dönüştü.
BEKLENMEYEN SESSİZLİK
Ancak büyük emekle hazırlanan bu diplomatik girişim, gönderildiği dönemde beklenen etkiyi yaratamadı. 1893'te Amerika Birleşik Devletleri Kongre Kütüphanesi'ne, ardından Britanya Müzesi'ne ulaşan albümler uzun yıllar kataloglanmadan arşiv raflarında bekledi.
Amerika'daki koleksiyon ancak 1945'te Baskılar ve Fotoğraflar Bölümü'ne devredilirken, İngiltere'deki albümler British Library'nin kurulmasının ardından 1973'te yeniden değerlendirmeye alındı. Böylece koleksiyonların gerçek anlamda araştırmacılarla buluşması için yarım asırdan fazla zaman geçmesi gerekti.
Araştırmacılar bu sessizliği yalnızca bürokratik gecikmeyle açıklamıyor. Dönemin Batılı kurumlarının Osmanlı Devleti'ne bakışı ve fotoğraf arşivlerini sınıflandırmadaki teknik yetersizlikleri de bu gecikmenin önemli nedenleri arasında gösteriliyor.
DİJİTAL ÇAĞDA YENİDEN KEŞİF
Aradan geçen yüz yılı aşkın sürenin ardından dijitalleşme, bu unutulmuş mirasa ikinci bir hayat kazandırdı. Kongre Kütüphanesi koleksiyonun tamamını yüksek çözünürlükte tarayarak çevrim içi erişime açtı. British Library de benzer çalışmalarını sürdürüyor.
Türkiye'de ise Cumhurbaşkanlığı himayesinde İstanbul Üniversitesi, TBMM Genel Sekreterliği ve Milli Saraylar iş birliğiyle yürütülen projeyle Yıldız Fotoğraf Koleksiyonu'na ait yaklaşık 918 albüm ve 36 bini aşkın fotoğraf araştırmacıların kullanımına sunuldu. Böylece bir dönem yeterince ilgi görmeyen bu görsel miras, bugün Osmanlı modernleşmesi üzerine çalışan tarihçilerin en önemli başvuru kaynaklarından biri hâline geldi.
GÜNÜMÜZ DİPLOMASİSİNE BİR DERS
II. Abdülhamid'in fotoğraf albümleri, yaklaşık bir buçuk asır sonra bile kamu diplomasisi açısından önemli mesajlar taşıyor. Bir devletin uluslararası imajının yalnızca siyasi söylemlerle değil, güvenilir kurumlara ulaştırılan kültürel içeriklerle de şekillendirilebileceğini gösteriyor. Aynı zamanda hedef kitlenin dili ve kültürel kodlarına uygun iletişim kurmanın ne kadar kritik olduğunu hatırlatıyor.
Öte yandan bu hikâye önemli bir uyarı da içeriyor. En iyi planlanmış kültürel diplomasi girişimleri bile, alıcı tarafın ilgisizliği veya kurumsal öncelikleri nedeniyle uzun yıllar karşılık bulamayabiliyor. Buna rağmen erişilebilir hâle getirilen bir kültürel miras, zaman içinde yeniden keşfedilerek ilk gönderildiği dönemde ulaşamadığı etkiyi yıllar sonra oluşturabiliyor. II. Abdülhamid'in fotoğraf albümleri de bugün tam olarak bunu kanıtlayan tarihî bir örnek olarak önemini koruyor.
Kaynak ve İleri Okuma
-Library of Congress, Abdul Hamid II Collection (loc.gov); British Library dijital arşivleri; Trans-Asia Photography Review
-AA Agency photo archived from Yıldız Palace
-“The Gift of the Abdulhamid II Albums”; Journal of Turkish Studies, c. 12 (1988)
-DergiPark üzerinde “Hamidian Albums” ve “Abdülhamid fotoğraf koleksiyonu” anahtar kelimeleriyle ulaşılabilecek akademik makaleler
-T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı duyurusu.
