ANALİZ; MEHMET BAYDEMİR
Her yıl birkaç günlüğüne Senegal’de hayatın ritmi değişir. Dakar’dan ülkenin en ücra köylerine kadar herkesin konuştuğu tek bir istikamet vardır: Touba. Otobüs terminalleri günler öncesinden dolmaya başlar, marketlerde toplu alışverişler yapılır ve şehirlerarası yollar gece gündüz hareketlenir. Bu yıl 2 Ağustos Pazar günü (Hicri 1448 yılının Sefer ayının 18. günü) düzenlenen 132. Grand Magal, altı milyondan fazla insanı aynı şehirde buluşturdu. Organizasyon komitesinin açıklamasına göre geçen yıl bu sayı 6 milyon 594 bine ulaşmıştı. 2011’den beri tutulan sayımlar katılımın yılda ortalama yüzde 5 büyüdüğünü gösteriyor. Dışarıdan bakıldığında bu, milyonlarca insanın aynı şehre akın ettiği büyük bir organizasyon gibi görünüyor. Ama Touba’da olup biteni yalnızca rakamlarla anlatmak eksik kalır. Çünkü kalabalığı bir arada tutan şey, güvenlik önlemleri ya da altyapı yatırımları değil, ortak bir hafıza ve ortak bir sabır anlayışıdır.
SÜRGÜNDEN DOĞAN BİR HAFIZA
İşin ilginç yanı Grand Magal’in hikâyesi bir zaferden değil, bir sürgünden doğdu. 1895’te Müridiye tarikatının kurucusu Şeyh Ahmadou Bamba Mbacké, Fransız sömürge yönetimi tarafından Gabon’a gönderildi. Silahlı bir direniş örgütlemediği halde, Wolof toplumu üzerindeki artan manevi etkisi onu sömürge idaresinin gözünde bir tehdide dönüştürmüştü. Ama beklenen olmadı. Sürgün, Bamba’nın etkisini azaltmak yerine güçlendirdi. Müridleri bu ağır imtihanı, şeyhlerinin Allah’a bağlılığının en somut göstergesi olarak yorumladı. Grand Magal, işte bu sürgüne gönderiliş gününün yıl dönümünde düzenleniyor. Magal, geçmişte yaşanan bir olayı hatırlamaktan çok, o olayın temsil ettiği sabrı, tevekkülü ve emeği her yıl yeniden yaşama iradesidir. Bamba’nın düşüncesinde maneviyat ile gündelik hayat arasında keskin bir ayrım yoktur. Wolofça’da “liggéey” olarak anılan çalışma anlayışı, emeği de ibadetin bir parçası sayar. Bu yüzden Touba, bu anlayışın beslediği bir ekonomik ve toplumsal düzenin de kalbidir.
KALABALIĞI BİR ARADA TUTAN ŞEY
Grand Magal’i ilk kez görenlerin en çok sorduğu soru şudur: altı milyondan fazla insan birkaç gün boyunca aynı şehirde nasıl bir arada kalabiliyor? Bunun cevabı büyük ölçüde Senegal’in “Teranga” dediği misafirperverlik anlayışıyla Müridiliğin hizmet kültürünün iç içe geçmesinde saklı. Magal günlerinde binlerce ev, hiç tanımadığı insanlara kapılarını açar; sokak başlarında kurulan kazanlarda gün boyu ücretsiz yemek pişer; su dağıtımından yaşlı hacılara refakate kadar binlerce kişi karşılıksız hizmet eder. Mürid geleneğinde bu hizmet, ibadetin bir parçası sayılır.
BİR KENTİN HAZIRLIĞI
Bu kadar büyük bir buluşmanın ciddi bir hazırlık gerektirdiği de açık. Magal yaklaşırken Touba geçici bir mega kente dönüşüyor. Su, sağlık, ulaşım ve temizlik hizmetleri aylar öncesinden planlanıyor. Bu yıl yağmur mevsimine denk gelmesi, hazırlıkları özellikle su ve sanitasyon üzerinde yoğunlaştırdı. ONAS (Senegal Ulusal Temizleme İdaresi), Touba’daki sorumlusu Moustapha Wilson, geçen yıl en çok su baskını yaşanan Guedj Dakhar’daki iyileşmeyi şöyle anlatıyor: “Geçen yıl Guedj Dakhar, su baskınlarının merkeziydi. Bugün ise tamamlanan kanallar sayesinde önemli bir ilerleme kaydediyoruz.”
HASTANEDE TÜM TEDAVİLER ÜCRETSİZ
Sağlık tarafında da benzer bir seferberlik vardı. Touba’daki hastane, 31 Temmuz’dan 4 Ağustos’a kadar tüm hizmetlerini ücretsiz sunuyor. Hastane müdiresi Dr. Bineta Diabel Bâ Mbacké bunu “Touba’daki hastanenin eşiğinden geçen her hasta, her türlü tedaviyi ücretsiz alacak” diyerek özetliyor. Ulaşımda ise valilik, beş gün boyunca geçerli bir trafik planı ilan etti. Farklı şehirlerden gelecek araçlar için ayrı güzergahlar belirlendi, Touba Büyük Camisi (Grande Mosquée de Touba) çevresi tamamen yayalara ayrıldı. Grand Magal için Senegal hükümeti, binlerce güvenlik görevlisi, sağlık ve acil müdahale ekiplerini seferber etti. Trafik, ibadet alanları ve toplanma noktaları güvence altına alınırken; su, elektrik, sağlık, hijyen ve ulaşım hizmetlerinin aksamaması için organizasyon komitesiyle kapsamlı koordinasyon yürütüldü.
DEVLET VE HALK EL ELE
Bu hazırlığı diğer büyük kitlesel buluşmalardan ayıran nokta, devletin tek başına hareket etmemesi. Dini liderler, dahiralar ve gönüllü ağlar sürecin her aşamasında yer alıyor. Bu da organizasyonu kamusal bir hizmet olmaktan çıkarıp toplumun ortak sorumluluğuna dönüştürüyor. Cheikh Ahmadoul Khadim Üniversitesi ile Alioune Diop Bambey Üniversitesi’nin, Touba Büyük Magal Organizasyon Komitesi ortaklığında yürüttüğü araştırma da bu yapının ekonomik karşılığını ortaya koyuyor. Grand Magal’in Senegal ekonomisine tahmini katkısı yaklaşık 630 milyar CFA frank (1,11 milyar ABD doları)… Diğer yandan Touba, Senegal’de kendine özgü bir statüye sahip. Özerk bir dini şehir olarak tarikat liderinin manevi otoritesi altındadır. Şehrin yönetimi de büyük ölçüde bu rehberlik çerçevesinde şekilleniyor. Günlük hayat, alkol ve sigara satışının yasaklandığı, şehrin değerlerine aykırı görülen gösterilerin kısıtlandığı dini ve ahlaki kurallarla düzenleniyor.
DİASPORANIN MERKEZE DÖNÜŞÜ
Müridiye’yi Senegal sınırları içine sığdırmak mümkün değil. Paris’ten New York’a, Milano’dan Montreal’e, Abidjan’dan Johannesburg’a kadar dünyanın farklı şehirlerinde yaşayan binlerce mürid, Magal günlerinde Touba’ya dönüyor. Kimi ailesini ziyaret etmek, kimi bu geleneği çocuklarına yerinde göstermek için yollara düşüyor. Bu ağ içinde ticaret yapan bir mürid için, dünyanın herhangi bir yerindeki başka bir mürid yalnızca hemşehri değil, aynı değerleri paylaşan bir ortaktır. Magal günlerinde farklı ülkelerden gelen temsilciler kendi faaliyetlerini paylaşıyor, yeni ortaklıklar kuruyor ve verilen mesajları dikkatle dinliyor. Böylece Touba, birkaç günlüğüne küresel bir topluluğun kendi işlerini görüştüğü bir buluşma merkezine dönüşüyor. Bununla birlikte birçok Müride topluluğu, Avrupa, Kuzey Amerika, Orta Afrika ve Orta Doğu’da eş zamanlı olarak dini törenler düzenleyerek, seyahat edemeyenlerin de bu güne manevi olarak katılmalarını sağlıyor.
TÜRKİYE-SENEGAL İLİŞKİLERİNDE GÖRÜNMEYEN BOYUT
Türkiye ile Senegal arasındaki ilişkiler son yirmi yılda belirgin bir ivme kazandı. Büyükelçiliğin yanında, Yunus Emre Enstitüsü’nün kültürel faaliyetleri, Türk Hava Yolları’nın doğrudan uçuşları, TİKA’nın kalkınma projeleri, Maarif Vakfı’nın eğitim faaliyetleri, Diyanet’in dini alandaki çalışmaları… Ama Senegal’i yalnızca devlet kurumları üzerinden okumak, ülkenin toplumsal gerçekliğini anlamak için yeterli değil. Senegal’de tarikatlar, dini hayatı şekillendirmenin ötesinde, sosyal dayanışmayı örgütleyen ve toplumsal güveni besleyen kurumlar. Grand Magal, milyonlarca insanın hiçbir zorunluluk olmadan aynı amaç etrafında toplanabildiğini, gönüllülük esaslı bir hizmet kültürünün bu ölçekte işleyebildiğini gösteren en görünür örneklerden biri. Bu deneyim, Senegal’de kurulan ilişkilerin kalıcılığının yürütülen projelerin sayısından çok, toplumun bu değerlerini ne kadar doğru okuyabildiğiyle ilgili olduğunu hatırlatıyor.
Şeyh Ahmadou Bamba kimdir?
1853’te doğan ve 1927’de vefat eden Şeyh Ahmadou Bamba Mbacké, Muridiye tarikatının kurucusudur. Wolofça ve Arapça kaleme aldığı şiirler ve dualarla kendine özgü bir manevi öğreti geliştirmiştir. Fransız sömürge yönetimi tarafından 1895’te Gabon’a ve ardından da Moritanya’ya sürgüne gönderilmiştir.
Touba şehri
Şeyh Ahmedou Bamba tarafından 1887’de kurulan Touba, bugün Müridiye tarikatının manevi başkenti ve Senegal’in en sembolik şehirlerinden biridir. Kentin adı, İslam geleneğinde cennetteki bir ağaç olan Touba’ya, yani bereket ve mutluluğun sembolüne atıfta bulunur. Kent, tarikat liderinin ikametgâhına, üniversitelere, Kur’an okullarına ve büyük ölçüde Muridi müritleri tarafından desteklenen geniş bir ticaret ağına ev sahipliği yapıyor.
UNESCO Yolunda Grand Magal
Senegal, Grand Magal’ı UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne almak için resmi süreci başlattı. Ocak ayında Diourbel şehrinde düzenlenen Bölgesel Kalkınma Komitesi’nin stratejik toplantısında; devlet kurumları, Müridiye dini otoriteleri, akademisyenler ve diaspora temsilcileri bir araya geldi. Magal’ın dayanışma, gönüllülük ve nesiller arası aktarımın yaşayan bir modeli olduğunu vurgulamak hedefleniyor.
Café Touba Nedir?
Touba kahvesi, Senegal’in en bilinen geleneksel içeceğidir. Anlatıya göre Şeyh Ahmadou Bamba, 1902’de Gabon sürgününden dönerken bu karışımı beraberinde getirmiştir. Robusta kahve çekirdekleri, Gine biberi ve karanfille harmanlanır. Dumanlı ve hafif baharatlı bir tada sahiptir. Özellikle sokak satıcıları tarafından ucuza satılır ve Grand Magal sırasında da yaygın olarak tüketilir. Bugün Senegal’in ulusal bir simgesi haline gelmiştir.
