SÖYLEŞİ: ÖZLEM DOĞAN
Dijitalleşmenin ve yapay zekanın insan bilincini çepeçevre kuşattığı, sinemadan edebiyata kadar her şeyin hızla tüketildiği bir çağdayız. İnsan olma bilincinin yerini alan küresel algoritmaların, popüler kültürün ve tek tip yaşam tarzının toplumsal yozlaşmayı getirmesi ve zihinleri abluka altına alması aile, çocuk, okul, toplum figürlerinin yapılarının da değişmesine neden oldu. Başta mazlum coğrafyalar olmak üzere acıların birer dijital piksele dönüşmesi küresel bir çöplüğe dönen film, dizi, dijital dünya ve aynı doğrultudaki platformların insana etkisini Yazar Mehmet Kırtorun’la konuştuk.
Milat Gazetesi Ankara Temsilcisi Özlem Doğan, Yazar Mehmet Kırtorun’la küresel bir çöplüğe dönen film, dizi, dijital dünya ve aynı doğrultudaki platformların insana etkisini konuştu.
TESLİMİYET İÇERİDEN ONAYLANIR
Yapay zeka ve dijitalleşme sarmalında, sinemanın insan olma bilincini dönüştüren değil, tekdüzeleştiren bir araç hâline geldiğini söyleyebilir miyiz?
Sinema baştan beri hem sanat hem de kültürel bir işletme. Yapay zeka ve algoritmalar işletme tarafını çok güçlendirdi. Bir film artık izleyicinin hangi duygusal düğmeye basılacağını hesaplayan bir veri ağının içinde dolaşıyor. Sonuçta aynı korku, aynı yalnızlık ve aynı kurtuluş vaadi farklı kostümlerle tekrar tekrar üretiliyor. Asıl mesele, insanın celladının sunduğu ekranlara bakarak insanlığından vazgeçmeyi kabul edip etmemesidir. Algoritma insanı tek tip bir tüketiciye dönüştürmek için çalışır. Fakat hiçbir ekran, rızası olmayan bir zihni teslim alamaz. Teslimiyet dışarıdan dayatılmaz. İçeriden onaylanır. O halde biz bu izni niye verdik, bunu sorgulamalıyız.
Kitabınızda erkeğin kimliğinden ailenin kutsiyetine kadar geniş bir sarsıntı alanına değiniyorsunuz. Modern sinema anlatıları, geleneksel aile ve baba figürünü bilinçli bir deformasyonun nesnesi mi yapıyor?
Kitabı yazarken bir kapıyı kapatmak istemedim. Bir pencere açmak istedim. İzlemeyin demek en kolayı. Ama izleyen zaten izliyor. Ben de herkesin reklamına maruz kaldığı, herkesin konuştuğu yapımların içinden konuşmayı seçtim. Kalabalığın baktığı yere bakıp kalabalığın görmediğini sormak istedim. Sertlik elbette eleştirilmeli. Ama baba sahneden indirilince yerine ne konuyor, çoğu zaman kimse. Babasız bir ev, sorumsuz bir özgürlüğe kapı aralıyor. Özgür kız güzellemesinde de aynı soruyu soruyorum.

HER ŞEYİN BİR ÖLÇÜSÜ OLMALI
Bu özgürlük hangi duygularla besleniyor? Öfkeyle mi, yalnızlıkla mı yoksa tüketimle mi?
Özgürlük diye sunulan şey bazen yalnızca yeni bir vitrin. Vitrinin önünde duran kız özgür sanılıyor. Oysa vitrin, onu satın alacak birini bekliyor. Bunu tutsaklık halinde yaşayalım anlayışıyla elbette söylemiyorum. Ancak her şeyin bir ölçüsü olmalı. Toptancı bir yerden bakmıyorum. Ama sektörde küresel aklın ağırlığı da ortada. O aklın bir dünya tasavvuru var ve bu tasavvur ekrandan evimize kadar uzanıyor. Ekranı kapatmak her zaman mümkün olmayabilir. Ama ekrana soru sormak her zaman mümkün.
Yeşilçam’ın bir dönem art arda çekilen aile filmlerinin yerini günümüzde çarpık ilişkiler, cinsellik, kara para ile zengin olma, gençleri çetelere özendirme eksenli dizi ve filmler aldı. Bu kasıtlı yozlaşma ve yozlaştırma projesinin kaynağı nedir?
Masum gördüğümüz eski filmlerin, masum bildiğimiz karakterlerin de kusurları vardı. Bir kısmı farkında olarak ya da olmayarak, fesadın borazanlığını yaptı. Değişen sadece yöntem. Dün fısıltıyla söylenen, bugün çığlıkla söyleniyor. Mesele birkaç ahlaksız yapımcının ya da senaristin hevesinden ibaret olsaydı iş kolaydı. Karşımızdaki tablo, insanı insani vasıflarından soyan devasa bir toplumsal uyuşturma ve kültürel sömürgeleştirme tezgahıdır.
Bahsettiğiniz filmler mazlum halk kitlelerinin yoksunluklarını teskin eden, fakat çelişkileri kökten sorgulamayan geleneksel bir sığınaktı. Bugün onları özlemle anıyorsak, bunun sebebi geriye bugünün gözüyle bakmamızdır.

KÖTÜLÜĞE ÖZENDİRME TESADÜF DEĞİL
Çarpık ilişkiler, kara para ve çete özentisi yapımlar gençlere neden çekici geliyor?
Çünkü insan onlara hem ürkerek hem büyülenerek bakıyor. Kötülük estetize edildiğinde, ahlaki tepki de bir seyir zevkine dönüşür. Kaynağı da insanı sadece tükettiği kadar var sayan küresel efendilerdir. Düşünen, tarihine ve inancına sahip çıkan, hak arayan bir insanı kolay kolay güdemezsiniz. Önce içini boşaltmanız, dikkatini sahici dertlerinden koparmanız gerekir. Gençlerin çetelere, kolay yoldan zenginleşmeye ve ahlaki sınırları hiçe sayan ilişkilere özendirilmesi bu yüzden tesadüf olamaz. Bu, ezilen kitlelerin çocuklarını birbirine kırdırma siyasetidir.
Film izleyicisinin zihnine ufacık bir tereddüt tohumu ekmek amacından söz ediyorsunuz. Sinema salonlarından veya dijital platformlardan çıkarken seyircinin yakasına yapışan o en büyük acaba sorusu dün neydi, bugün nedir?
Bizim tereddüt dediğimiz şey, modern insanın zihnini koruyan son ahlaki barikat. Tereddüt yoksa teslimiyet var. Sorgulama yoksa maruz kalma ve yutulma var. Sanatın, bilhassa da muhayyileyi doğrudan kuşatan sinemanın yegâne haysiyeti, kitlelere sunulan steril, parlak ve sahte mutabakatı bozabilme kudretinde saklı. Dün, acaba sorusu daha çok varoluşsal bir meşruiyet ve hakikat arayışına tekabül ediyordu. Seyirci salondan çıkarken kendi yabancılaşmasıyla, kaybettiği iç derinlikle yüzleşmek zorunda kalıyordu. Bugün ise trajedinin boyutu büsbütün değişti. Bugün dijital ekranlar insanı düşünmekten alıkoyuyor. Bilincini askıya alıp sürekli tüketmeye ve edilgen bir gölgeye dönüşmeye çağırıyor.
KÜRESEL MARKALARIN KÖLELERİ OLMAYIN
Dünya genelinde toplumları ahlaktan sanata, siyasetten geleneksel tabulara kadar her şeyi tüketti. İşte bu tüketimin bir kimlik inşasına dönüştüğünü ve kafesin dışına çıkmak gerektiğini belirten bir yazar olarak Gazze’deki soykırımı film gibi izleyen, uzun sürdüğü için ondan bile sıkılan insanlığın küresel markaların mahkûmiyeti altında tek tip yaşam tarzını kabullenişine karşı ne yapılabilir?
Karşımızda acıyı bile tüketen, kanı ekranda bir piksel ayrıntısına dönüştüren, vicdanı ise küresel eğlence endüstrisinin algoritmalarına teslim olmuş bir kitle gerçeği var. Küresel markaların etiketleriyle kendine sahte bir kimlik yamayan insan, kendi celladının vitrinine gönüllüce yazılan köleden farksızdır. Çare, duygusal boşalmalarla rahatlayan sahte vicdanları terk edip küresel hegemonyanın dayattığı hayat tarzıyla uzlaşmayı reddeden sarsılmaz bir zihinsel direniş ve eylem hattı inşa etmektir. Tükettiği şeyin esiri olanlar bu işi başaramaz. İşte o zaman da Piyanist’i izlersiniz.
Doğru kaynaklardan gerçek bilginin hız çağında tüketime kurban gittiği bir dönemde, bir yerlerden çekinmeden konuşan, yazan entelektüel bir bağımsızlık ve duruş mümkün mü?
Bağımsızlıktan kasıt üniversite kürsülerinde oturup kütüphane köşelerinde bilgi istifleyen, halkın acısına ve kanayan yarasına kör, başkasının gücü ve lütfuyla konuşan konfor düşkünü diplomalı teknisyenler ise, hayır, onlardan hiçbir bağımsız duruş çıkmaz. Onlar zaten sistemin en kullanışlı memurlarıdır. Bugün bilginin hızla tüketilip bir çöp yığınına dönüştürülmesi modern çağın en sinsi uyutma ve ahmaklaştırma siyasetidir. İnsanı hakikatten koparmanın yolu insanı sahte, lüzumsuz ve anlamsız bilgi kırıntılarıyla boğarak asıl mesuliyetini unutturmaktır.
TÜM ROLLER BİRBİRİNE KARIŞTI
’Baba figürü her geçen gün silikleşiyor’ şeklindeki gözleminiz günümüzdeki kadın, erkek, çocuk ekseninde gelişen dengesizliklerin ve bunalımların belki de en temel sebebi! Modern toplumun içinde debelendiği güven bunalımını tetikleyen hayatımızdan çekip alınan baba karakteri mi?
Baba figürünün silikleşmesi, biyolojik bir ferdin evin içinden çekilmesinden çok daha derin bir meseledir. Çekilip alınan şey ahlaki omurga, ilkesel sorumluluk ve hakkı ayakta tutma iradesidir. Modern-seküler uygarlık önce metafizik referansları tasfiye etti, ardından bu tasfiyeyi hanenin kalbine taşıdı. Babanın boşalttığı yeri piyasanın kuralları, tüketim hırsı ve ekranların sunduğu sahte özgürlük putları doldurdu. Bugün yaşanan derin güven bunalımı, kadının erkeğe, erkeğin çocuğa, herkesin birbirine yabancılaşması, insanın artık adalet ve merhamet üreten bir istinat duvarı bulamamasından kaynaklanıyor. Baba silikleştiğinde geriye koruyucu bir çatı kalmadı. Küresel vahşetin, manipülasyonların ve algoritmaların doğrudan avladığı savunmasız, atomize bireyler kaldı. Erkek sorumluluk almaktan kaçan bir konformiste, ev ise otel odasına dönüştürüldü. Çare, erkeğin de kadının da nefsani sınırları aşarak, ilahi ve ahlaki bir sorumluluk zemininde yeniden haysiyetli birer özneye dönüşmesinde.
Bireylerin hafızasını ve aidiyet duygusunu yozlaştırıp manipüle eden dijital dünya yani sosyal medyaya karşı en güvenli sığınak neresi?
Sığınak aramak, yenilgiyi baştan kabullenmek, köşesine çekilip celladının insafına terk edilmiş bir hayatı beklemektir. Sosyal medya ve dijital mekanizmaları masum iletişim kanalları değil. Bunlar, küresel emperyalizmin insan zihnini sömürgeleştirmek, hafızayı parçalamak ve aidiyet bilincini buharlaştırmak üzere kurduğu devasa bir endüstri. Bu kuşatmanın ortasında hiçbir köşe, hiçbir fildişi kule, hiçbir nostaljik sığınak güvenli kalamaz. Hafızayı korumak, geçmişin hatıralarına sarılıp ağlaşmakla yahut ekranları kapatıp kabuğuna çekilmekle mümkün olmaz. Onun için kurtuluş sığınakta değil. Kurtuluş, zihinsel ve ahlaki bir tahkimatta, tavizsiz bir direniş hattında. İnsanın sığınacağı tek sahici zemin, vahiyle temellenmiş bağımsız bir bilinç, tarihe ve çağa tanıklık etme iradesidir. Bizi algoritmaların kölesi, dijital vitrinlerin nesnesi olmaktan kurtaracak tek güç, neye ait olduğunu, kime ve neye karşı durduğunu bilen, zihnini küresel kurguların emrine vermeyen o sarsılmaz aidiyet ahlakıdır.
GÜNÜ KURTARMAK YERİNE DERİNLEŞMELİYİZ
Sinema, edebiyat ve sanat günümüzde neye dönüştü? Türkiye'deki kültürel iklim şu an nerede duruyor?
Bugün sinema, edebiyat ve sanat ne yazık ki küresel piyasanın sunduğu hazır kalıpların, hızlı tüketim alışkanlıklarının ve biçimsel kaygıların gölgesinde büyük bir sadelik ve ağırlık kaybı yaşıyor. Bir yanda kendi kökleriyle sahici bir irtibat kurmakta zorlanan ve dışarıdan ödünç alınmış şablonlarla yetinen bir damar, diğer yanda ise geçmişin zengin mirasını bugünün diline ve evrensel iddialarına aktarmakta çekingen kalan bir atmosfer var. Asıl ihtiyaç, günü kurtaran tartışmaların ötesine geçip sabırla, derinleşerek ve kendi kavramsal omurgamıza güvenerek uzun soluklu bir yolculuğu göze alabilmektir.
Gelgitlerin, anlam karmaşalarının, çıkarların vicdanların üzerinde tutulduğu ilişkilerin içinde yalpalayıp duran insanlık üzerine ölü toprağı serpilmiş gibi yaşıyor. Bu durağanlığın ardından ışık da sızmıyor gibi, sizce bu umutsuzluk çağına ilişkin en büyük tehlike nedir?
Bugün yaşanan ve üzerimize bir ölü toprağı gibi çöken bu durağanlık, ruhun dünyadan çekilişinin, maddenin manayı istila edişinin doğurduğu bir manevi tutulmadır. Bugün insanlık, tarihin gördüğü en derin kıyamet provasını yaşıyor olabilir. Fakat bu çöküntünün bağrında yeni bir dirilişin mayası da bulunabilir. Asıl vazife, bu ölü toprağını silkeleyip atmak, kalbin ve ruhun dirilişini gerçekleştirmek ve hakikatin sancağını yeniden insanlığın ufkuna dikmektir.




