İnsan, varlık olarak güzellik ve ‘şeref’ numunesi bir canlıdır. O, aynı zamanda yaratılmışlar içinde akıl nimetiyle Hakk’ın ikramına ve ihsanına muhatap olmuş akıl sahibi, düşünen bir varlıktır. Bir arada ve cemiyet içinde yaşamak, Ademoğlunun insanî kimliğini oluşturan en önemli özelliğidir. Bir arada, beraber, uyumlu, düzenli, güvenilir bir toplum oluşturmak istenilen ideal bir amaçtır. Hakk’ın, hakikatin, adalet ve güvenin hâkim olduğu bir cemiyet ve toplum inşa etmek, tevhidî istikametin temel esaslarından biridir. Güven toplumunun teşkil edilmesi, ilahî referansların gözetim ve denetiminde şekillenen bir vasatı oluşturmaktadır. Aşkın Olan’ın fânî olanı murakabesi kalp, gönül ve zihin üzerinden gerçekleşir. ‘Şah damarından daha yakın’ olan Mutlak Varlık, içinde olduğu varlığı hakikat âleminin sonsuzluğuna çağırmaktadır. Güvenli cemiyet, emin olanla inşa edilir. İnsan emin bir tavırla, ciddiyeti, vakarını, onur ve şerefini koruyarak, sadakat âleminin bir üyesi, azası olabilir. Bunun için gayret etmeli, çaba göstermelidir. Doğru konuşan, sözünü itimat edilen şahsiyetli erdemli bir kul, erdemli bir toplumun ve nihayetinde adil bir devlet nizamının en dinamik fâilidir.

Kişiliksiz, şahsiyetsiz ve kimliksiz insan müsveddeleri, toplumun zehirleyen kemirgenlere dönüşebilir. Aldatan birey, önce kendini kandırmaktadır. Sonra Yaratan’a isyan etmek ve nihayetinde halka ihanet etmektedir. Aldatmak, hakikat ümmetinin özelliklerinden değildir. Yalan, istismar ve sahtekârlık itimat duvarlarını yıkar, güven kalelerini yerle bir eder. Ahlâksız bir toplumun oluşmasında yıkıcı bir manivela görevi görür.

Çıkar ve fayda sarmalında hazzın en çirkin zirvesinde, nefsini tatmin eden insan, yeni tanrıların kulu olmaya adaydır. Putları çoğalmış, tapınakları çeşitlenmiş sapkın ve aşağılık örgülere sarılmış bahtsız birey, Hz. İbrahim’in putları kırmasının aksine, yıkacağı cemiyetin yeni putlarının imalatçısına dönüşmektedir.

Fırsatçı ahlâk düşkünü aciz insan kılıklı varlık, kendini, bedenini tanrılaştıran ruhunu hazları karşılığında satan alçak bir kimliğe sahip olmaktadır. Ben merkezli, mal ve mülk tapıcısı için, fakir fukara, garip gruba, mazlum ve yoksul bir anlam ifade etmemektedir. Çünkü o, hazzın ve nefsin kuludur artık… Kibir ve gururla semirttiği nefsinin azmanlaşmasının farkında değildir. O hala kendisini Yaratan’ın muti bir kulu olduğunu zannederek hareket etmektedir.

Zulmün yayılmasına, haksızlığın yerleşmesine, hırsızlık ve yolsuzluğun yaygınlaşmasına zemin hazırlayan tavrıyla hala ahlâk ve erdem nutukları vermesi, yüzsüzlüğünün arsız görüntüsüdür. Hiçbir şeyi beğenmeyen, ancak çıkar ve menfaatte tüm değerleri ve kutsallarını satan, nefis tapınıcısı insan, varoluş aleminin en dibinde reziletlerin her türlü görüntüsünü vermektedir. Menfaati için her tür kutsalı ve tevhid simge ve sembolünü kullanmak, onun nezdinde kendi içini rahatlatmak amacıyla başkalarına karşı müspet görüntü vermek için en ideal yoldur.

Yaratan’ın kendisine bahşettiği nimetleri yeterli görmeyerek şeytan ve hazzın kulluğuna soyunan nankör varlık, kişilik buhranı içinde fazilet numunesi gibi kendisini tanıtmaktadır. Nankör olduğu kadar, ilahî ifadenin buyurduğu gibi aceleci, fitneci bir karıştırıcının vasıtası haline geldiğini gör(e)meyecek kadar kör ve sağırdır. Yalan, hırsızlık, hile ve aldatmanın tüm araçlarını kullanan gönül fukarası varlık, insan neslinin ve iman ehlinin yüz karasına düştüğünün farkında bile değildir.

Hazlarından beslenerek ruhunu tapındığı varlık haline getiren hayalci için, işin ciddiyet ve erdem yönü, üzerinde düşünülmeyecek /durulmayacak kadar önemsiz ve gereksizdir.

Hırsız ve çalan kimse, ruhuna ve vicdanına ihanet ederek öncelikle kendini kandırmaktadır. Sonra halkın ve onu oluşturan yetim, öksüz, zayıf ve mazlumun haklarını çalan, haksızlık âleminin haramisi, kul hakkından ve adaletten ne anlar? Onun için tek bir şey vardır, o da kendi çıkar ve menfaatidir.

İnsanın, bireyin bozulması, sapkınlaşması, toplumu doğrudan menfi yönden etkiler. Cemiyetin kimyası bozulur, sosyal kriz ve kırılmalar yaşanır. Bireyler arasında ahlâksızlık ve rezilet halleri yaygınlaştığında, şer, kötülük ve çirkinlik sıradanlaşır, meşruiyet gerekçelerinin bolca üretilmesinin önü açılır; hak, hakikat, zulüm, haksızlık, helal ve haram birbirine karışır; meşru olan ile yasa dışı, yasaklanmış yer değiştirir. Sütün içindeki haram su ile tertemiz, kutsal ana sütü gibi olanı fark edilmez hale gelir.

Haksızlık, hırsızlık, yalan, aldatma, benzeri musibetler, cemiyette yaygınlık kazanmaya başlar. Cemiyet kirlenir, yozlaşır, pislenir, değerlerini yitirir, şirazesini kaybeder. Gerçek ile hayalin varlığı kaybedilir. Toplumun bozulması, ahlâksızlığın onu esir alması, insanın düşüklüğü gibi tolere edilebilir, hafif sancılar değildir. Toplum hastalığında, ahlâksızlık yayıldığında cemiyet intihara doğru yol alır. Erdemli insanların azaldığı, zalim ve şâkilerin çoğaldığı toplumlar, iflah olmaz hale gelir ki, ilahî hitaplar bunun örnekleriyle doludur. Cemiyet bulunduğu gayya kuyusundan kendisini kurtarmalıdır, kirlerinden arınıp erdem ve faziletin şefkat ve merhametine sığınmalıdır.

Din, kutsal ve değerler, sosyal dokuyu koruyamazsa, Yaratan ve Son Elçisi (s) ikaz etmektedir: “Kendinizi değiştirin!” Kendini temizlemeyen ve kirlerini üzerinde atmayan, zalimi dışlamayan, cezalandırmayan toplum ve devlet yapısı zulme alet olmaktan başka bir fonksiyon icra etmez.

İtimat, güven, sevgi ve saygı emanet toplumunu ayakta tutan en önemli ilkelerdir. Hak ve adaletin, telafisi mümkün değildir. Adalet; birey, toplum ve devleti ayakta tutan en önemli hayatî ilahî bir prensiptir. Hakkın hâkim olduğu yerde, batıl, şer ve zulüm yok olur. Aksi olursa, her üçü de telafisi mümkün olmayan büyük yara ve darbelere muhatap olur.

Din ve kutsalı araçsallaştırarak onu birer rahatlatıcı terapi haline indirgeyen görünüşler, toplum içinde kanayan, acı veren yaralardır. Dinin ibadet ve rükunlarına ilginin zahiren yoğunlaşması ve sayısal olarak nicel artışına karşın, değer ve erdemlerin zayıflaması ve yok olması tahribatın büyük olduğunu gösterir.

Halk, hakikat ilkelerini kaybederse cemiyetin ana yapısı büyük zarar görür. İlahî nasihat ve emirleri şeklen yerine getirmek, ruhun bundan beslenmeden zahiren gösterişçi bir forma girmesi, bütün değerlerini kaybetmiş, ruhen iflas etmiş bir toplum manzarası sunar. Kulluğun içselleştirilmeden çıkar ve menfaate kurban edilmesi, en aşağılık hallerden birisi olarak riya ve gösteriş budalalığına sebep olmaktadır. Ruh ve bedenin ilahî iradeye teslim olması, ahlâk, vicdan, merhamet ve şefkat kapılarını açar. Haz, çıkar, şer, şehvet ve şeytanın hareket kabiliyeti yok eder.

Toplumdaki geniş kitlelerin dinin emir ve yasaklarını yerine getirmede zahiren büyük görüntüler vermesi, aldatıcı sanal riyakâr toplumların halini gösterir. Dinin ‘az bir meta karşılığında’ satışa çıkarılıp pazarlanması, hazzın doyurulmasına alet edilmesi, seviyesizliğin en aşağı olduğunu göstermektedir.

Erdemli faziletli ahlâklı bir toplum; ancak dürüst, güvenilir, hakkaniyetli, şahsiyetli fertlerin iyilik ve hayır eylemlerini çoğaltmalarıyla mümkündür. ‘Kendisi için istediğini, başkaları için isteyen’, dünyanın nizam ve düzenin inşa eder.

Yaratan’ın dilediği hayır ve iyilik toplumu, hak, adalet ve güven üzerine kurulmuş bir cemiyette yaşar. Böyle bir toplum, içinde herkesin hakkına razı olduğu, ilahî iradeye boyun eğdiği, kanunların herkese uygulandığı, ‘en yüksek iyiliğin’ gerçekleştiği mutlu insanların birlikte yaşadığı bir ortamı sunmaktadır. En yüksek, gerçek saadet; hak, adalet ve iyiliğin egemen olduğu fazilet toplumunda yaşanır. Böyle insanların yaşadığı cemiyet, gerçek anlamda erdemli bir devlet ve yönetimi hak eden ideal bir halkı içinde barındırmaktadır.