Yazı dizisinin önceki bölümlerinde kınanan gösteri ahlakının en etkili ilacını tasavvuf geleneği bize sunuyor. İslam tasavvufu nefs için, o, insanın kendini merkeze yerleştirme, değerini büyütme ve başkalarının yanında üstünlük arama arzusu ve isteğidir, der. Burada nefsi, insanın bütün varlığını mahkûm eden bir kavram şeklinde değil, onun içindeki bu ben merkezli oluşun adı olarak anlayalım.

Bu durum, insanı yalnızca sahip olduğu malıyla, makamıyla, iyilikleriyle değil, sahip olduğunu varsaydığı erdemlerle de görünmeye iter. Yani terbiye edilmemiş bir nefs insanı bilgisiyle, ibadetiyle, cömertliğiyle, sabrıyla, hatta tevazusuyla görünmeye sürükler. Yanlış anlamadınız, insan tevazusunu bile sergileyip gösterişe araç edebilir. Mesela insan mütevazı biri olarak tanınmak, gösterişten uzak biri olarak takdir edilmek isteyebilir. Yani aslında mütevazı olan biri insanların kendisi için “ne kadar mütevazi biri? Gösterişten ne kadar uzak bir insan?” demesini isteyebilir. Felaket tam da burada başlar ve böylece görünme arzusu, en beklenmedik yerde, kendisine karşı olduğunu iddia ettiği davranışın içinde bile sinsice saklanabilir.

Bu sinsiliğin en tehlikeli olduğu alan ise maalesef ibadetlerdir ve bildiğiniz gibi Kur'an, gösteriş için yapılan ibadeti sert biçimde kınıyor. Münafıkları anlatırken onların namaza üşenerek kalktıklarını ve insanlara gösteriş yaptıklarını bildirir (Nisa 142). Maun suresinde de (müşrikler için söylense de) “namazlarından gafil olan ve gösteriş yapanlara yazıklar olsun” denir (Maun 4-6). Buradaki ahlaki mesele, iyiliğin başkaları tarafından görülmesi değildir; iyiliğin asıl amacının insanların beğenisini kazanmak haline gelmesidir. Yani sorun, kişinin iyiliği alkışlanmak için, başkaları beni takdir etsin diye, insanların övgüsünü kazansın diye yapmasıdır.

Dini eserler gibi klasik ahlak eserleri de görünme, gösterişe kayan bu hastalığı riya adıyla anmış ve bunu sebepleri ile birlikte uzun uzun tahlil etmiştir. İmam Gazalî'ye göre mevki sevgisi (hubbü'l-cah), insanın kalplere sahip olma arzusudur, riya ise bu sevginin ibadete sızan halidir. İmam Gazalî'nin bu tarifine uyan gösterişin boyutları, asırlar sonra bugünün ekranlarında karşımıza çıkıyor. Takipçi sayısı dediğimiz şey, aslında kaç kalbe, kaç dikkate sahip olduğumuzun rakamsal ifadesidir. Görünüşe takılan kuşağın peşinde koştuğu şeyle Gazalî'nin uyardığı mevki sevgisi arasında, şekil dışında yani kılık dışında pek bir fark yoktur.

Görüyoruz ki insan, Allah’ın lütfu olan kendisindeki bir güzelliği, yeteneği ya da imkânı kendi varlığına ait ve kendisinin bir üstünlüğü gibi algıladığında, o güzellik üzerinden kendine bir ayrıcalık istemeye ve şahsına bir makam kurmaya başlar. Oysa güzellik de, bilgi de, servet de insanın değil, emanet edenindir, O da her şeyin tek sahibi olan Allah’dır. Yetenek bir sermaye değil, verilen bir ikram ve yerine getirilmesi gereken bir sorumluluktur. Bu ikramları kendini kanıtlama aracına, kendine yer edinme enstrümanına çevirmek, nimete de ahlaka da ve bunların anlamlarına da zarar verir.

Bütün bunlar bizi tasavvufun önümüze koyduğu basit ama sarsıcı şu soruya getiriyor:

İnsan yaptığı iyilikle iyiliğe mi hizmet ediyor, yoksa yaptığı bu iyilik üzerinden kendi benliğine mi yatırımda bulunuyor? Bu soru başkalarını yargılamak için değil, insanın kendi kalbini yoklaması için sorulmalıdır. Çünkü nefsin en ince oyunlarından biri, riya gibi görünme arzusunu da güzel ve haklı gerekçelerin arkasına saklayabilmesidir. Yani riyayı meşrulaştırıcı kılıf bulmasıdır.

Anlatmak ve Teşhir

Eğer bütün imkânlarımız birer emanet ise, akla hemen, o zaman bize verilen güzellikleri hiç dile getirmemeli miyiz? Başarıyı, bereketi, sevinci saklamamız mı gerekiyor? sorusu geliyor. Bu soruya verilecek cevap açıktır. Bunun cevabını Rabbulalemin Duha suresinde bizden istediği şey ile verebiliriz. Müslüman Allah’tan bildiği nimetleri anlatmalıdır ancak nimeti anlatmak ile nimeti teşhir etmek aynı şey olmasa gerek.

Dediğim gibi Kur'an-ı Mecid bizlerden nimeti gizlememizi değil, onu anlatmamızı emrediyor:

"Rabbinin nimetini anlat" (Duha 11) emriyle, nimeti gizlemenin, saklamanın, sanki hiç verilmemiş gibi davranmanın bir tür nankörlük olabileceğini öğretir. Bir hadiste de Allah'ın, kuluna verdiği nimetin eserini onun üzerinde görmekten hoşlandığı bildirilir. Demek ki mesele nimetin görünmesi değildir. Temiz giyinmek, evini güzel tutmak, bir başarıyı sevinçle paylaşmak, bir hayrı dile getirmek kendi başına kınanacak şeyler değildir.

O halde fark ne?

Fark, elde edilen nimetin aslında kime ait olduğunda ve o nimetin kime nispet edildiğindedir. Mü'min nimeti anlatırken (tahdis-i nimet), aslında zikir yapıyordur. Anlattığı şeyin bir lütuf olduğunu, kendi hakkı ya da eseri değil, Allah'ın ikramı olduğunu ilan eder. Onun anlatışında hamd vardır, şükür vardır, hayret vardır. "Bak bana ne verildi" der; ama burada vurgu "bana" kelimesinde değil, "verildi" kelimesindedir. “Verildi” ifadesi Veren’in bilinmesini, bilindiğinde de O’na hamd ve şükür edilmesini gerekli kılar. Böyle bir anlatış tarzı, nimeti anlatanı dinleyenleri de şükre davet eder.

Teşhir-i nimet ise aynı cümlenin vurgusunu tersine çevirir. Burada nimet, onu Veren'i hatırlatmak, O’nu tesbih etmek için, takdis için değil, nimeti alan şahsı yüceltmek için sergilenir. Vurgu "verildi"den "bana"ya kayar. Anlatılan şey artık kendisine yapılan bir lütuf değil, bir statü, bir üstünlük belgesi olarak hizmete sokulur. Böyle bir sergileme, dinleyende şükür değil, kıskançlık ya da ezilmişlik duygusu uyandırır. Görüldüğü gibi nimet teşhir edildikçe Veren'den kopar ve sahibinin kibrine hizmet eder.

Bu ince farkı en çarpıcı biçimde Kur'an'daki Karun kıssasında bulabiliriz. Karun çok zengindir, öyle ki onun hazinelerinin anahtarlarını güçlü bir topluluk zor taşır. Kavminin bilgeleri ona şımarmamasını, Allah'ın kendisine iyilik ettiği gibi başkalarına iyilik etmesini öğütler. Ancak bütün uyarılara rağmen Karun'un cevabı: "Bu bana ancak bendeki bilgi sayesinde verildi" (Kasas 78) olmuştur. Ve ardından kavminin karşısına bütün ihtişamıyla, süsüyle çıkarak teşhir-i nimet yapar (Kasas 79). Karun’un bu teşhirci yaklaşımı onu tamamen saptırmış olsa da dünya hayatını isteyenler "keşke bize de Karun'a verilen gibi verilseydi" diye iç geçiriyorlar. Gördüğünüz gibi teşhir, yalnızca sahibini değil, seyirciyi de bozmuş, yoldan çıkarmıştır.

Karun'un kavminin karşısına çıktığı o gün, o hal, bugün ekranlarımızda her an yeniden karşımıza çıkıyor. Nimeti kendine nispet etmek hadsizlik ve kibirdir; kibirle sergilemek teşhirdir; teşhir ise hem sahibinin kalbini hem de seyircinin gözünü kirletir. Gözünü kirleten sırasıyla aklını ve kalbini kirletir ve insan bu kirlerin arasında bocalamaya başlar, bocaladıkça kire batar.

Hülasa bizdeki ölçü şudur:

Nimeti anlatırken Allah'ı mı hatırlatıyorum, kendimi mi? Dinleyenin kalbinde şükür mü uyandırıyorum, haset mi? Anlattığım şeyden sonra kendimi daha minnettar mı hissediyorum, daha üstün mü?

Haftaya bu mevzuyu bitireceğiz inşaallah.