Bir insanı tanımak için gösterilen özen, bir dünyanın geleceğini korumak için gereken sorumluluk...
Bir kuşun insanın kucağına konması, bir anda olmaz. Önce elin acele etmediğini, sesin ürkütmediğini, yaklaşmanın zarar getirmeyeceğini öğrenir. Sonra mesafeyi kendi isteğiyle kapatır. Güven dediğimiz şey, çoğu zaman büyük sözlerden değil, tekrar eden küçük davranışlardan doğar.
İnsan da sevdiği insanların yanında biraz böyle hissetmek ister.
Haftalar önce sözünü ettiğimiz kitabı hatırlayıp soran, önemli bir günümüzün nasıl geçtiğini merak eden, sevdiğimiz bir sporu hiç tanımadığı hâlde anlamaya çalışan insanlar vardır. Bir şarkı duyduklarında bizi hatırlar, bir yerde karşımıza çıkan küçücük bir ayrıntıyı bizimle paylaşmak isterler. Hiç gitmeyi düşünmedikleri bir yere bizim hatırımıza gelir, kendi başlarına tercih etmeyecekleri bir filmi birlikte izlemeyi kabul ederler.
Bunlar büyük fedakârlıklar değildir. Fakat insana, bir başkasının dünyasında gerçekten yer tuttuğunu hissettirir.
Çünkü insan bazen pahalı hediyelerden, gösterişli sürprizlerden çok, sıradan bir günün ortasında hatırlanmak ister. Konuşma bittikten sonra söylediklerinin de bitmediğini, bir başkasının zihninde kendisine ait küçük bir yer bulunduğunu bilmek ister.
Sevgi, her şeyi birlikte sevmek değil; sevdiğimiz insanın dünyasında önemli olan şeylere kendi hayatımızda da yer açabilmektir.
Bence ilişkileri güzelleştiren asıl incelik burada saklı. Bir insanı kendi kalıbımıza sokmaya çalışmak yerine onu tanımaya gönüllü olmakta, anlamadığımız şeyleri küçümsemek yerine merak etmekte, dinlerken yalnızca cevap verme sıramızı beklememekte...
Üstelik bu özen, bir insanın kırıldığı yerde daha da anlam kazanıyor.
Birini incittiğimizde yalnızca özür dilemek yetmiyor. Onu neyin yaraladığını anlamak, kendi davranışlarımızı sorgulamak ve aynı hatayı tekrarlamamak için çaba göstermek gerekiyor. Çünkü özür, söylenen bir cümle; değişim ise gösterilen bir irade.
İnsanı gerçekten önemsediğinizi, yalnızca söyledikleriniz değil, sonrasında değiştirmeye gönüllü olduklarınız da gösterir.
Fakat dikkat dediğimiz şey yalnızca iki insan arasındaki ilişkilerde aranacak bir erdem değil. Biraz da yaşadığımız dünyaya, ülkelerin birbirlerine ve gelecek kuşaklara bıraktıklarına bakmak gerekiyor.
Elbette iki insanın ilişkisiyle devletler arası siyaset bire bir kıyaslanamaz. Ancak ikisinin önünde de düşünülmesi gereken benzer bir soru var: Attığımız adımın bedelini kim ödüyor, bıraktığımız iz kimin hayatında kalıyor?
Bu vicdani yükümlülüğün işaret ettiği yer, kuşaklar arası adalet. Bugünün insanının, henüz doğmamış insanların yaşayacağı dünyaya karşı taşıdığı sorumluluk... Dünyayı yalnızca bize ait bir mülk değil, bizden sonrakilere de bırakacağımız bir emanet olarak görebilmek.
Antalya'da devam eden COP31'in liderler buluşmasında, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın 11 Kasım'daki konuşması bu soruyu uluslararası gündemin ortasına taşıdı.
Pezeşkiyan, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarının çevresel zarara yol açtığını ileri sürerek bu zararların belgelenmesini, değerlendirilmesini ve uluslararası tazmin yolları geliştirilmesini istedi. Böylece savaşın yalnızca askerî, siyasi ve ekonomik sonuçlarını değil, doğaya bıraktığı ağır faturayı da iklim zirvesinin gündemine taşıdı.
Elbette İran Cumhurbaşkanı'nın dile getirdiği hasar iddialarının bağımsız biçimde incelenmesi gerekiyor. Bir devletin açıklaması, tek başına doğrulanmış veri yerine geçemez. Ancak Antalya'da dile getirilen talebin ötesinde, aynı günlerde yaşanan başka gelişmeler de meselenin boyutunu gösteriyor.
Pezeşkiyan, COP31 kürsüsünden savaşın çevresel zararlarının belgelenmesini ve bu zararlar için uluslararası tazmin yolları oluşturulmasını istedi. 12 Kasım'da Umman makamları, Al Qibliyah Adası açıklarında karaya oturan bir petrol tankerinin yükünün yönetilmesi ve olası kirliliğin izlenmesi için yürütülen çalışmaları değerlendirdi. Tankerin kimliği veya karaya nasıl oturduğu henüz açıklanmamış olsa da, aynı günlerde Hürmüz Boğazı'ndaki tanker saldırılarının Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri kıyılarını tehdit eden petrol sızıntılarına yol açtığı biliniyordu.
Bunlar birbirinden ayrı gelişmeler. Fakat aynı coğrafyada yaşanıyor ve aynı gerçeğe işaret ediyor: Savaşın çevreye bıraktığı zarar, çatışmanın yaşandığı sınırların çok ötesine taşabiliyor.
Bugünün savaşında yalnızca topraklar ve enerji kaynakları değil, gelecek nesillerin yaşayacağı çevre de risk altında.
Üstelik mevcut uluslararası iklim anlaşmalarında askerî saldırıların yol açtığı çevresel tahribat için özel bir tazmin hükmü bulunmuyor. Bir başka ifadeyle, iklim değişikliğinin zararlarını karşılamak için oluşturulan uluslararası kaynaklar, savaşın doğaya verdiği zararı karşılayacak şekilde düzenlenmiş değil.
Burada asıl mesele, hangi ülkenin iddiasını önce duyduğumuz değil; çevresel zararı kim meydana getirirse getirsin aynı ölçütlerle değerlendirebilmek. Bağımsız tespit, şeffaf kayıt, sorumluluk ve onarım...
Çünkü bir saldırının çevresel sonuçları sınırda kalmıyor. Petrol sızıntısı kıyılara ulaşıyor, deniz canlılarını tehdit ediyor, balıkçının geçimini etkiliyor. Savaşın tarafı olmayan insanlar, ülkeler ve gelecek kuşaklar da bu faturanın bir parçası hâline geliyor.
Türkiye'nin bu tablodaki konumunu da alışılmış diplomatik sıfatların ötesinde değerlendirmek gerekiyor.
Takvime dikkat edelim.
7 Temmuz'da Ankara'da düzenlenen NATO Zirvesi kapsamında ABD Başkanı Donald Trump, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile bir araya geldi. Dört ay sonra, 12 Kasım'da Antalya'da COP31 Liderler Zirvesi kapsamında Erdoğan, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ı kabul etti.
Üstelik Erdoğan, 10 Kasım'da Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres ile görüşmesinde Türkiye'nin İran-ABD gerilimini düşürmek ve sorunların uzlaşı ve diplomasi yoluyla çözülmesini sağlamak için bölge ülkeleriyle birlikte çaba gösterdiğini açıklamıştı.
Dört ay arayla Washington ve Tahran'ın liderlerinin Türkiye'de, farklı uluslararası platformlarda Erdoğan'la bir araya gelmesi, üzerinde düşünülmesi gereken bir diplomatik tablo ortaya çıkarıyor.
Elbette bu temaslar Türkiye'nin iki ülke arasında arabuluculuk yaptığı veya bir uzlaşma sağladığı anlamına gelmiyor. Böyle bir değerlendirme için somut müzakere sonuçlarına ihtiyaç var. Ancak iki başkentle doğrudan temas kanallarının açık tutulabilmesi, Türkiye açısından önemli bir diplomatik imkân.
Bir başka ayrıntı daha var.
Temmuz ayında Ankara'daki NATO Zirvesi'nde NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, müttefiklerin askerî birliklerinin yakıt tedarikini güvenceye almak amacıyla yakıt depolama ve dağıtım altyapısı için 27 milyar avroluk yatırım planını açıkladı. Kasım ayında Antalya'da düzenlenen COP31 ise iklim kriziyle mücadeleyi ve küresel enerji dönüşümünü gündemine aldı.
Ankara'da güvenlik, Antalya'da iklim konuşuluyor. Fakat iki masanın da ortak başlıklarından biri enerji.
Burada iki yatırımı aynı kefeye koymak elbette doğru değil. NATO'nun açıkladığı yatırım askerî hazırlık ve yakıt tedarik güvenliğiyle ilgili. COP31'in gündemindeki enerji dönüşümü ise fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması ve daha temiz enerji kaynaklarına geçişi hedefliyor. Ancak bu iki farklı gündemin aynı yıl Türkiye'de buluşması, enerjinin artık yalnızca ekonomi veya çevre başlığı olmadığını; güvenlik politikasının da merkezinde durduğunu gösteriyor.
Hürmüz Boğazı'nda yaşananlar bunun en somut örneklerinden biri. Bir deniz yolunun güvenliği bozulduğunda yalnızca petrol ticareti etkilenmiyor; enerji fiyatlarından küresel ekonomiye, kıyı ekosistemlerinden ülkelerin dış politika tercihlerine kadar uzanan bir zincir harekete geçiyor.
İşte Türkiye'nin önünde değerlendirebileceği asıl diplomatik alan da burada bulunuyor. Yalnızca barış ve müzakere çağrısını yinelemek değil; savaşın çevresel sonuçlarının bağımsız biçimde belgelenmesi, kritik deniz yollarında kirliliğin önlenmesi, zarar gören alanların onarılması ve uluslararası hukuki sorumluluğun belirlenmesi için de girişimde bulunmak.
Bir ülkenin diplomatik ağırlığı, yalnızca hangi liderleri ağırladığıyla değil, bu temasların hangi sorunların çözümüne katkı sağladığıyla ölçülür.
Belki de bu noktada yeniden insan ilişkilerine dönmek gerekiyor.
Bir insanın kırgınlığını fark etmek, neden incindiğini dinlemek ve aynı hatayı tekrarlamamak ne kadar önemliyse, devletlerin de aldıkları kararların başka toplumlarda, doğada ve gelecek kuşaklarda bıraktığı etkiyi görmesi o kadar önemli. Ölçekler farklı olsa da sorumluluğun özü değişmiyor.
Bütün bunları düşünürken kucağına kuş konabilen insanları daha çok seviyorum.
Bir çocuğun heyecanını küçümsemeyen, yaşlı bir insanın hayalini geç kalmış saymayan, dostunun anlattığı küçük bir ayrıntıyı unutmayan, bir başkasının kırgınlığını hafife almayan insanları...
Onlar bulundukları yere hoyratlık değil, güven taşırlar. Yanlarında insan kendisini sürekli anlatmak, savunmak veya önemini ispatlamak zorunda hissetmez.
Zeytin gözlü olmak biraz da budur benim için. Gözün renginden çok bakışın taşıdığı merhamettir. Bir kuşun ürkmeden konabileceği, bir insanın kendisini saklamadan konuşabileceği kadar güvenli bir yüreğe sahip olmaktır.
Dünyanın bütün sorunları bir günde çözülmeyecek. Savaşlar, çıkar mücadeleleri ve iklim krizi de yarın ortadan kalkmayacak. Ama bunları değişmez bir kader gibi kabullenmek zorunda değiliz.
Birbirimizi daha dikkatli dinleyerek, verdiğimiz sözleri hatırlayarak, hatalarımızın sorumluluğunu üstlenerek başlayabiliriz. Bu inceliği yalnızca sevdiğimiz insanlara değil, birlikte yaşadığımız dünyaya da gösterebiliriz.
Çünkü bir kuşun konacağı dalı, su içeceği kıyıyı, nefes alacağı havayı korumak da bir sevgi biçimidir.
Benim kucağına kuş konabilen zeytin gözlülerden anladığım tam olarak bu: Sevmek, yalnızca birinin hayatında bulunmak değil; o hayatı ve birlikte yaşadığımız dünyayı incitmeden güzelleştirmek için çaba göstermektir.
