Bu yıl bazı tarımsal ürünlerde (ör. Elma, zeytin, ceviz vd.) üreticiler satış/pazarlama sorunu ile karşılaştılar. Bu durum Türkiye’de tarımın sorununun sadece üretim sorunu olmadığını göstermektedir. Genel işletme derslerinde işletmenin işlevleri anlatılırken dört hususa dikkat çekilmektedir: Üretim, pazarlama, finans ve personel.
İşletmede bu konulara dikkat çekilirken klasik ziraat eğitimi büyük ölçüde üretim merkezlidir.Şöyle ki öğrencilere daha çok “bitkilerin nasıl üretildiği” öğretilmeye çalışılır.
Bu fakültelerden yetişen teknik personelin işletmenin diğer işlevleri konusunda yeterli eğitiminin olmaması mezuniyet sonrasında iş hayatında önemli bir eksiklik olarak karşısına çıkar. Bu fakültelerden öğrenciler (diğer fak. benzerdir) girişimcilik yönü çokta gelişmeden mezun olurlar.
Üniversitede güz döneminde girdiğim dersler arasında meyve ve sebzelerin muhafazası ve pazarlanması ile ilgili bir ders de bulunmaktadır. Bu derste meyve-sebzelerin üretim ve yeterliklerine ve pazarlanmasının önemine mutlaka dikkat çekerim.
Üretim ve yeterlilik
Ülkemizde 2024 için 28,38 milyon ton kadar meyve, 33.57 milyon ton kadarda sebze üretilmiştir. Toplamda bakıldığında yaş meyve-sebzede yeterliliğimiz oldukça yüksekgörülebilir. Ancak ürün bazında yeterlilikler düşük, orta veya yüksek olabilmektedir. Örnek olarak bazı ürünlerin yıllık üretim (2024 için) ve yeterlilik dereceleri (2024-2025 için) şu şekildedir:
-Domates üretimi 14,6 milyon ton kadar olup yeterlilik %112,3 kadardır.
-Ceviz üretimi 426 bin ton kadar olup yeterlilik %82,8 kadardır.
-Muz üretimi 864 bin ton kadar olup yeterlilik %80,7 kadardır.
-İncir üretimi 367,7 bin ton kadar olup yeterlilik %264,4 kadardır.
-Üzüm üretimi 3,4 milyon ton kadar olup yeterlilik %127,5 kadardır.
-Fındık üretimini 717 bin ton kadar olup yeterlilik %592,5 kadardır.
Yeterlilikleri yüksek olan ürünlerde kalitesi düşük üretimi artırmaya gayret etmenin ne anlamı vardır? Üretim artırılacaksa pazarlama konusunun mutlaka dikkate alınması gerekir.
Pazarlama
Bol miktarda üretilen meyve-sebze sektörünün en önemli sorunu pazarlamadır. Ürün bazında bakıldığında büyük ölçüde pazarlama sorunu yaşayan meyve-sebze ürünleri vardır: Fındık gibi belli ürünlerde bu sorun kamuoyuna yansımaktadır.
Üretim sonrası yüksek oranda ürün kayıpları da önemlidir. Ülkemizde meyve-sebzede hasat sonrası % 25-30’a varan kayıpların (çürüme, bozulma vs) var olduğu düşünülmektedir.Muhafaza ve soğuk zinciri kayıpları azaltacaktır. Ancak ürün fiyatları bu işlem için (fayda/maliyet analizi) çoğu zaman imkân vermeyebilir.
Üretim sonrası muhafaza ile pazar fiyatları önemli ölçüde etkilenebilir. Diğer bir alternatif olarak üretim planlaması yapılması düşünülebilir. Bu planlamayı meyve-sebze üretiminin büyük ölçüde mevsim şartlarına bağlı olması zorlaştırmaktadır. Kış mevsiminde üretimin (arzın) azalması perakende fiyatların artması ile sonuçlanmaktadır.
Fiyatlar
Meyve sebzelerde arz-talep kanunu ile fiyat arasında ilişki vardır. Bu durum yaş meyve-sebzede pazar fiyatlarındaki aylık/mevsimsel değişim izlenirse kolayca gözlenebilir. Örnek olarak kilogram başına domates fiyatları bu yıl şu seyri izledi: Yaz aylarında domates fiyatları bol üretim vardı ve kilogramı 15-25 TL idi. Şu günlerde ancak seralarda üretim yapılabilmesi nedeniyle arz azaldı ve marketlerde kilogramı 100-150 TL’e yükseldi.
Yaş meyve-sebzede fiyat artışlarında sezon dışında olunması yanında 2026 yılında özellikle meyvede iklim şartlarının olumlu geçmesi bazı türlerde bol ürün de (ör. Elma) fiyat düşmesinde etkili olmuştur.
Halkımıza ucuz meyve-sebze yedirmek istiyorsak bazı tedbirler alınması zorunludur. Bunun için sadece üretim odaklı düşünmeden paydaşlarla ortak bir akıl oluşturmak gerekir.
Son söz: Alıcısı olmayan mal zayidir.
