Veritas Locası
İtalya Meşrik̆-i Âzamı’na tâbi Macedonia Risorta Locası âzâsı bir grup Yahûdinin bu Locadan ayrılıp Fransa Meşrik̆-i Âzamı’na tâbi olarak 17 Eyl̃ûl̃ 1904’te têsîs ettikleri Veritas Locası’nın ilk Üstâd-ı Muhteremi, Selânik’in büyük tüccâr âilelerinden birine mensûb olan İsaac Vita Modiano ve dîğer idârecileri de şu şahıslardı: İsaac Rabeno de Botton (Birinci Nâzır), Jacob M. Mosseri (İkinci Nâzır), David Joseph Cohen (Hatîb), Paul İsaac Modiano (K̃âtib), v.s. (Paul Dumont 2013: 66)
Têsîs edildiği 1904 senesini 24 âzâyle kapatan Veritas, İhtilâl arifesinde 150 âzâya ulaşmıştı. Locada, en kalabalık meslek erbâbı, tüccârlardı. Bunlardan yirmi kadarı, büyük tüccâr âilelerine mensûb kimselerdi: Modiano, Saltiel, Saporta, Carasso, Abastado gibi… İkinci sırada, bankacılar vardı: Abraham Abastado, Samuel Amar, Léon Capuano, İsaac Sasson, Saül Amar, Joseph Chinassi (Şinâsî), David Errera, Tevfik Ehat… Üçüncü sırada, simsârlar ve ticârî mümessiller: Jacob Mosseri, David Cohen, Haim Nissim, Paul Modiano, Salomon Néhama, Felix Amar, İsaac Modiano… Kezâ, maârif kesiminden üç isim: Selânik’in gözde mekteblerinden Fransız-Alman Mektebi Müdürü Léon Gattegno, Alliance Israélite Universelle idârecilerinden Leon Dollman ve Joseph Néhama... (Paul Dumont 2013: 67-68)
Bunlardan Joseph Néhama (1880 - 1971), başlangıcından 1940 senesine kadar Selânik Yahûdilerinin târihini hikâye eden yedi cildlik pek mühim bir eserin müellifidir: Histoire des Israélites de Salonique.
Bu vesîleyle de, 1900’lü senelerde 110 civârında mektebiyle Osmanlı İmparatorluğu’nu bir ağ gibi sarmış olan Alliance Israélite Universelle’in, ihtilâlci Localarla işbirliği hâlinde, ihtilâl hareketi içinde yer aldığı gözden kaçmıyor…
İTK’nın Propaganda Şefi Fazlı Necip
Veritas Locası’nda, bunlardan mâadâ, Türk isimli birçok Sabataî faâliyet gösteriyordu: Fazlı Necip, Osman Âdil, (bilâhere Mâliye Nâzırı) Fâik̆ Nüzhet, Tal̃at İsmâil, Mehmed Servet, ilh… (Paul Dumont 2013: 68-69)
Selânik’de -babası ve amcazâdesiyle berâber- Asr (İhtilâli müteâk̆̆ib Yeni Asır) gazetesini neşreden Fazlı Necip (Selânik, 22.4.1868 – İstanbul, 19.6.1932, Nişantaşı C., Maçka Mez.), Maçedônya Risôrta İTK’sının Propaganda Şefiydi:
“1908 İhtilâli zamânında, kendisine, Selânik İttihâd ve Terak̆k̆î Komitası tarafından, Hareketin bütün propaganda faâliyetlerini tanzîm ve tek merkezden idâre vazîfesi verilmişti (Au moment de la révolution de 1908, il allait être chargé par le Comité Union et Progrès de Salonique d’organiser et de coordoner toutes les activités de propagande du mouvement).” (Paul Dumont 2013: 69; bu bilgi için Dumont’un mesnedi: J. Néhama, Histoire des Israélites de Salonique, tomes VI et VII, Thessaloniki, 1978, p. 604)
Sonrasında da, onu sıkı bir Kemalist olarak görüyoruz. 1925 – 1926 senelerinde 26 sayı neşredebildiği Türk Hayatı mecmûasının 4. sayısında, mezîyetlerini bir hayli medh-ü-senâ ettiği “Mustafa Kemâl’e mecl̃ûb olduğunu” ifâde ediyor:
“Mustafa Kemal Paşa’yı hayalimde çatık kaşlı, iri yarı, sert tavırlı, yaşlı bir asker tasavvur ederdim. Kendisini görünce mütehayyir oldum. Henüz kırkını geçmemiş bir gençti. Bir diplomat kadar nazik ve mütevazı idi. İçinde zekâ nurları parlayan nafiz enzarının sehhâr, harikulade bir cazibesi vardı. Ağır ağır, vakarıyla fakat pek tatlı ve zarif söylerdi. Bütün temas edenler gibi ona ben de meclup olmuştum.” (Ömer Gök, “Selanikli Fazlı Necip (1864-1932) Gazeteci, öğretmen, romancı, çevirmen”, Atatürk Anskilopedisi, 12.10.2023; https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1733/Selanikli-Fazl%C4%B1-Necip-(1864-1932); 14.9.2026)
Asr gazetesi, Selânik’de, 19 Ağustos 1895’ten îtibâren, Abdurrahmân Nâfîz, oğlu Fazlı Necip ve yeğeni (Fazlı Necib’in amcazâdesi) Abdurrahman Arif (Bilgin) tarafından neşredilmiye başlamıştı. Kemalist Totaliter Rejim devrinde İzmir’de neşir hayâtına devâm etti ve Dinç Bilgin’in elinde, bir müddet, büyük bir iktisâdî imparatorluğun mühim bir uzvu hâline geldi.
Fazlı Necip, İttihâdcı İhtilâli gibi Kemalist İhtilâlinin de en kuvvetli destekcilerindendi. Siyonizmle münâsebeti ayrıca araştırılmıya değer…
Gazetelerdeki vefât haberi ve tercümeihâl̃i
Vefâtında, gazetelerde, muâsır târihimizde icrâ ettiği büyük têsîre dikkat çeken tercümeihâl̃ler neşredildi. Meselâ:
♦ “Matbuat âlemimizin eski ve maruf simalarından Fazlı Necip Bey dün gece saat 9,30 da irtihal etmiştir. Merhum Perşembe günü gayrimübadiller kongresinde bulunduktan sonra evine dönmüş ve birdenbire rahatsızlanmıştır. Bu rahatsızlığı bir Anjin döpuvatrin takip etmiş, hasta kurtarılamamıştır.
“Fazlı Necip Bey kırka yakın eser yazmış, Rumeli’de uzun müddet ‘Asır’ isimli bir gazete çıkarmış, matbuatı dahiliye müdürlüğünde bulunmuş, bu suretle memleket irfanına büyük hizmetler etmiş bir zattır.
“Cenazesi bugün öğle vakti Şişli’de tramvay caddesinde bulunan Nimet apartımanından kaldırılacak, Maçka mezarlığına defnedilecektir.
“Merhum, ‘Akşam’ refikimizin tahrir müdürü Enis Tahsin Beyin kayınpederi ve ‘Milliyet’ refikimizin gece muharriri Nazım Beyin ağabeysi idi. Ölümü memleket hesabına hakikî bir ziya telâkki edilebilir. Arkadaşlarımıza ve kederdide ailesine beyanı taziyet ederiz.” (Cumhuriyet, 20.6.1932, s. 1)
♦ “ ‘Akşam’ refikimizin tahrir müdürü Enis Tahsin Beyin kayın pederi, Silahtarağa fabrikası müdür muavini Mustafa Necip Beyin pederi, ‘Milliyet’ refikimizin gece sekreteri Nâzım Beyin büyük biraderi, sabık matbuat dahiliye müdürü Fazlı Necip Bey[in] dün gece saat 9 da irtihal ettiğini teessürle haber aldık. Fazlı Necip Bey, perşembe günü Gayri mübadillerin kongresinde bulunduktan sonra rahatsızlanmış, Anjindöpuvatrin neticesinde vefat etmiştir. Merhum kırka yakın eser neşrederek memleket irfanına büyük hizmetler etmiş, uzun müddet Rumelide Asır gazetesini neşretmiştir. Merhum, çok dürüst ve hayırhah bir zattır. İrtihali, mucibi teessüftür. İlh…” (Vakit, 20.6.1932, s. 3)
♦ “Fazlı Necip B. Selânikte doğmuştur. 311 [1895] senesinde gazeteciliğe başlamış ve (Yeni Asr) [ı] tesis etmiştir. Selânikte neşredilen bu gazete Rumelide yegâne gazete idi. O vakit vilâyet gazeteleri methiyelerle, nişan ve rütbe tevcihile meşgul iken (Yeni Asır) Fazlı Necip Bey kalemile serbest yazılar yazardı. Denebilir ki, Türkiyenin en hür gazetesi idi.
(Son Posta, 21.6.1932, s. 9) (Cumhuriyet, 21.6.1932, s. 4) (Vakit, 21.6.1932, s. 2)
İttihâdcı İhtilâlinin başlıca fâillerinden, gazete patronu, muharrir, Kemâlperest, Fransa Meşrik̆-i Âzamı’na tâbi Selânik Veritas Locası müntesibi Fazlı Necib’in devrin üç gazetesindeki cenâze haberi…
***
“Fazlı Necip Bey hayatının her saatinin kıymetini bilmiş ve kendisini sâye vakfetmişti. Yazılarında, sözlerinde daima en doğruyu görür ve gösterirdi. Hiçbir menfaat mukabili olmıyarak hareket ettiği için herkes tarafından sevilmişti. Fazlı Necip Bey Tütün İnhisarı İstanbul Müdiriyeti Ziraat Şubesi Müdürü iken vefat etmiştir. Kendisinin bundan birkaç sene evvel neşrettiği (Türk Hayatı) mecmuası millî bir mecmua nümunesi olmak itibarile çok kıymetlidir. […]
“Damadı Enis Tahsin, biraderi Nâzım ve Avni, oğlu Silahtarağa elektrik fabrikası Müdür muavini Mustafa Necip Beylere ve ailesine taziyet beyan ederiz.” (Son Posta, 21.6.1932, s. 9)
