Cevat Rifat’ın şahâdetiyle, Midillili Cemâl̃ Paşa’nın istibdâd ve zul̃mü ve bu hâl̃e dâir bir vak’a

Mersinli Cemâl Paşa’nın çok takdîr ettiği (henüz 25 yaşındaki) genc Yüzbaşı Cevat Rifat, 1917’de, adaşı yerine (fiilen ve kısa bir müddet) Sûriye ve Garbî Arabistan Umûm Kumandanlığı mevk̆iini işgâl̃ eden müşârünileyhin tavassutuyle, Midillili Cemâl Paşa henüz İstanbul’a avdet etmeden, mezk̃ûr Kumandanlığın 2. Şûbe (Zât İşleri) Müdürlüğüne getirilmişti. O, bu vazîfeyi îfâ ederken, bir taraftan da, Midillili Cemâl Paşa’nın zul̃münden kaynaklanan kıtlıkla ve bilumûm iâşe işleriyle meşgûl̃ olmaktadır. Şâhid olduğu hâdise, Âliye Kaymakamı Emîr Âdil Arslan Bey ile Midillili Cemâl̃ Paşa arasında ve Esad Şukayr Efendi ile Mersinli Cemâl Paşa’nın huzûrunda cereyân eder:

“Ordunun ve halkın iaşesini düzeltmek için, elime geçen fırsatı son haddine kadar cephe [Cephede döğüşen askerlerimiz] lehine kullandım.

“Artık Harbin son senesini yaşıyoruz. Vaziyet çok naziktir. Cephenin önünde kuvvetli bir düşman, arkasında sürü ile casus… Yahudi casusları… Büyük bir âsi kuvvet Medine’yi muhasara etmiş, 1.327 kilometrelik demiryolunun müdafaası için ordudan mühim bir kuvvet ayrılmıştı. Askerin ve halkın iaşesi berbat… Menzil anbarları ağız ağıza erzak ve eşya ile dolu… Fakat bunları bir türlü insanca dağıtmağa muktedir olamıyoruz. O kadar ki, Kudüs şehrinin boşaltılmasına emir verildiği vakit, depolardaki erzakı taşımak şöyle dursun, bunların, çokluğundan hepsini imha etmek bile kabil olamamıştır.

“Cephede asker tatlıya rüyada bile hasret çekerken, Kudüs menzil anbarından sokoklara dökülen binlerce teneke bal, günlerce yolları geçilmez hale sokmuştu. Böyle bir efsane, tarihin hangi devrinde duyulmuştur?

“Günde yüzlerce insan açlıktan ölmekte”

“Beyrut ve Lübnan’da açlık, tarif ve tavsif edilmez bir hadde gelmişti. Bu işi kendime vazife edindim ve meşgul oldum. Günde yüzlerce insan açlıktan ölmekte ve bunlara hiçbir şey yapılamamakta…

“Sebebini araştırdım: Lübnan’ın iaşe işleri, Beyrut’un meşhur milyonerlerinden Mişel Sürsuk ismindeki zata verilmiş; o da servetini arttırmaktan başka bir şey düşünmüyor. Mişel Sürsuk ve güzel karısının [Midillili] Cemal Paşa ile arasının çok iyi olduğu görülüyor ve kimse de buna itiraz etmek cesareteni gösteremiyor.

“Yalnız Âliye Kaymakamı Emîr Adil Arslan Bey -şimdi Ankara’da Suriye Sefiri- bu işe şiddetle itiraz etmiş ve Cemal Paşaya hâlin fecaat ve vahametini bildirmişti.

“Bir gün beraberinde Mersinli Cemal Paşa ve ordu müftüsü Esad Şukayr Efendi olduğu halde Ordu Kumandanı [Midillili Cemâl Paşa] ile Âliye Kaymakamı arasında müthiş bir mükâleme cereyan etmişti.

“Cemal Paşa:

‘- Açlıktan bir çok insanların ölmekte olduğundan bahsediyorsunuz. Biz böyle bir şey görmüyoruz!’

“Emîr:

‘- Nasıl görmüyorsunuz? Her gün gözlerimizin önünde yüzlerce insan ölüyor; isterseniz nüfusu sayalım ve zayiatı tesbit edelim!’

“Bunun üzerine Cemal Paşa:

‘- Eğer ahval aksi zuhur ederse size yapacağım muameleyi düşününüz!’ deyince, Emîr Adil Arslan, şâyânı hayret bir cesaretle:

‘- Niçin ta’lik buyuruyorsunuz Paşa Hazretleri? Şimdiden tatbik buyursanıza!’

gibi asîl ve cesur bir mukabelede bulunmuş ve Mersinli Cemal Paşa araya girerek münakaşayı yatıştırmıştı.”

Arab halkının bir kısmının Osmanlı (aslında, İttihâdcı) İdâresine isyânının en mühim bir sebebi

Âsî Arab hareketi, geniş mik̆yâsta, bu vasatın bir mahsûl̃ü olarak ortaya çıkıyor:

“Hulâsa: Gerek cephe ve gerekse cephe gerisi, bu şekilde acı bir idaresizlik ve suiistimaller, ve zabitler arasına görünmez kuvvetlerin ilka ettiği Türklük-Arablık dâvaları, şehirlerde ve çöllerde şiddet ve kötü idareden doğma bir küskünlük ve düşmanlık içinde [bulunurken], ordumuz, mukadder felâkete adım adım sürüklenmekte idi…”

Cevat Rifat’in müşâhedesine nazaran, Sûriye ve Garbî Arabistan Umûm Kumandanlığını, Midillili Cemâl̃ Paşa’dan sonra, (resmen tâyîn edilmemiş bulunmakla berâber, fiilen ve kısa bir müddet için de olsa) Mersinli Cemâl Paşa devralınca, Arab halkı arasında büyük bir ferâhlama olmuştur:

“[Mezk̃ûr] Ordunun başına, adaleti ve iyi idaresile mümtaz Mersinli Cemal Paşa’nın geçmesi, bir ‘emri vâki’ olmuştu. Bu haber, şehirlerde ve çöllerde büyük bir sevinç havası doğurmuş, asıp kesme devrinin geçtiği kanaati etrafında, ortalığı, hissedilir bir sükûnet ve huzur kaplamıştı…” (Cevat Rifat Atilhan, Görünmeyen İnkılâp; Büyük Doğu, 13.10.1950, No 30, Tef. No 6, s. 10)

(https://www.prints-online.com/ahmed-jemal-pasha-ali-fuad-erden-suez-attack-7180695.html?srsltid=AU7gw4U2z8aKuL8ezcemn8nYup60KUsbguShCOqrL223DI4MjdDIc8Sc; 10.10.2026)

Harbiye Nâzırı Midillili Cemâl̃ Paşa (solda) ve Erk̃ânıharbiye Reîsi Ali Fuad (Erden), muhtemelen, (Ocak-Şubat 1915’teki) ilk Kanal Seferi esnâsında…

***

Ali Fuad Erden’in müşâhedelerine nazaran Midillili Cemâl̃ Paşa’nın ve sâir İttihâdcıların mezâliminin g̃ûyâ “hukûkî” mesnedi

Yukarıda, Org. Ali Fuad Erden’den, Enver Paşa’nın, kendi keyfî idâresine nasıl bir “hukûkî” kılıf uydurduğuna dâir bir sözünü nakletmiş ve nitekim, Mustafa Kemâl de öyle yapıyordu, tesbîtinde bulunmuştuk:

“Enver Paşa Medine seyahati esnasında demişti ki: ‘[…] Kanuna en çok riayet eden nezaret, Harbiye Nezaretidir. Çünkü ne yapmak istiyorsam onun için bir kanun yaptırırım. Böylece yapılan her şey, kanunî olur.’ ” (Erden, İsmet İnönü 1952: 68-69)

Erden’in Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları kitabının 49. Faslını teşkîl eden “Mahakim İşleri” başlıklı kısımda (1954: 276 – 280) münderic aşağıdaki îzâhattan, Enver Paşa’nın zihniyet ve tavrının, İttihâdcılarda müşterek olduğu anlaşılıyor; ki, zâten bu hâl, onlara ve Mustafa Kemâl’e hâkim olan Totaliter Zihniyetin bir tezâhürüdür:

“Cemal Paşa’nın fikrince, Ordu Mahakim Şubesi [Mahâkim Şûbesi] de Karargâhın başka şubeleri gibi Ordu Kumandanının icra vasıtasıdır ve kumandanın emirlerini kanuna uydurmağa memur ve mecburdur.

“Bu fikir ve kanaat, tatbikatta, anlaşmazlıklara yol açıyordu.

“Bazan şöyle bir emir verilirdi: ‘Kısaca muhakeme edildikten sonra idam edilecektir.’

“Bazan Mevki Kumandanlarına kurşuna dizmek emri verilirdi.

“ ‘Hikmet-i idare’den [hikmet-i hük̃ûmet: la raison d’État] dolayı idam emri verildiği olurdu.

(Erden, Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları 1954; Enver Paşa’nın 1916’da Sînâ Cephesini teftîşinden bir intibâ)

Birinci basamakta, soldan ikinci, Enver Paşa, üçüncü Midillili Cemâl̃ Paşa, ikinci basamakta, sağdan ikinci, Mersinli Cemâl Paşa, üçüncü basamakta, sağdan birinci, IV. Ordu’nun Erk̃ânıharbiye Reîsi Ali Fuad (Erden)…

***

“Suçlunun ‘önce îdâm, sonra mahkemeye tevdî edildiği’ vâk̆î olmuştu”

“Suçlunun ‘önce idam, sonra mahkemeye tevdi edildiği’ vaki olmuştu. (1917 yılı sonunda Şam civarının asayişini bozan Şeyh Türki isminde bir bedevî şeyhi hakkında böyle yapılmıştı.)

“Sina Cephesi Kumandanı General von Kress, çöldeki Alman kıtaatının adlî âmiriydi. [Midillili] Cemal Paşa, bir gün, bir Alman subayının Alman Divanıharbine verilip mahkûm edilmesini generale emretmişti. General cevap verdi: ‘Alman hâkimleri, âmirlerinin emrine değil, kanunun hükmüne itaat ederler. Emr-i devletinizi tebliğ ve icra et[me]mekte mazurum.’ Cemal Paşa, General von Kress’in bu ihtarına katlandı ve ısrar etmedi.

“Dördüncü Orduda hiçbir Osmanlı adlî âmiri böyle bir söz söylememiştir.

“Yağmurda kıtasından ayrılmış olan hayvan hastahanesi müdürünün kurşuna dizilmesi hakkındaki emir üzerine Kudüs Mevki Kumandanı Miralay Ruşen Bey yalnız hüngür hüngür ağladı.

“Âliye Divanıharbi Örfî Reisi Şükrü Bey, Divanıharbin vereceği hükümleri Ordu Kumandanından [Midillili Cemâl̃ Paşa’dan] istizan etmişti. [İstîzân etmişti: vereceği hükümler hakkında izin almıştı…]

“Gazze Müftüsü ve oğlu, ellerinde bavul, Gazzeden çıkıp çöle giderlerken tevkif ve Mısır’a kaçmağa teşebbüs ettiklerinden dolayı, ona göre, cezalandırılmak üzere orduca Divanıharbe tevdi edilmiştiler. Divanı harp ‘Ordu Kumandanının kanaatini en kuvvetli şahadet ve delil’ addederek Müftü Efendiyi ve oğlunu idama mahkûm etmiş; baba ve oğul Gazze kapısında idam edilmişlerdir.” (Erden, Birinci Dünya Harbinde Suriye Hatıraları 1954: 276-277)

Düşünmeli ki g̃ûyâ “İstibdâd İdâresi”ni devirip “Hürriyet Nizâmı”nı têsîs eden insanlar bunlardır!