Mersinli Cemâl Paşa ve Cevat Rifat’ın Ali Fuad Erden hakkındaki kanâat̃leri
Rahmetli Cevat Rifat, Filistin Cephesindeki birçok mes’eleyi ve vâkıayı doğru tesbît ettiği hâlde, Ali Fuad Erden’in gizli hüviyetine nüfûz edememişti ve Mersinli Cemâl Paşa da aynı vazıyette idi… Belki de, o günün şartlarında, onun hak̆îk̆î şahsıyetini teşhîs etmeleri mümkün değildi… Onun hakkındaki kanâat̃leri gâyet müsbettir:
“Yeni Ordu Kumandanının [fiilen Sûriye ve Garbî Arabistan Umûm Kumandanlığını deruhde eden Mersinli Cemâl Paşa’nın] ilk işi, karargâhını ıslah ve takviye olmuştur. Ordunun Erkânıharb Reisi Miralay Fuad Bey [Ali Fuad Erden], o güne kadar cereyan etmiş siyasî hadiselerin hiçbirisine iştirak etmemiş, elini kanla lekelememiş, kendisini gece gündüz askerlik vazifesine vermiş tertemiz bir insandır. Arkadaşlarımdan işittiğime göre herhangi bir idam hükmü, Erkânıharb Reisi sıfatıyla, görmek için kendisine götürülürse, ‘Böyle kanlı işlere beni karıştırmayınız; bunu Paşa’ya götürünüz!’ dermiş.
“Mersinli Cemal Paşa, müşarünileyhi, 8. Kolordu Kumandanlığına getirerek, yeni bir kadro ile, Şam-Medine arasındaki Katrane mevkiine gönderdi. Beni de en güvendiği ve sevdiği bir insan olarak Ali Fuad Bey’in emrine verdi.
“Giderken, bir gece, kendi odasına çağırarak bana şu mahrem talimatı verdi:
‘- Cevat, oğlum, sen de Ali Fuad Bey’le beraber git ve istediğim gibi çalış! Kolordu Erkânıharp Reisi Kemal Bey (eski Berlin Sefiri Kemaleddin Sami Paşa) cesur bir askerdir. İcab ederse o mıntıkada vukuu melhuz harekâta da bilfiil kumanda edecektir. Ali Fuad Bey’in sana büyük teveccüh ve emniyeti var. Ona hizmet et! Oradaki Arapları iyi idare etmek lâzımdır.” İlh… (Cevat Rifat Atilhan, Görünmeyen İnkılâp; Büyük Doğu, 20.10.1950, No 31, Tef. No 7, s. 10)

(Milliyet/Aktüalite, 19.12.1982, s. 5, İlhami Soysal’ın makâlesinden)
“Selânik Zek̃âsı”yle iftihâr eden, “Yıldız Sarayı’na bomba koymayı tasavvur edecek kadar Milletimize zıd bir zihniyet ve zümreyi temsîl eden, oraya bomba koyamasa da, başlıca fâillerinden olduğu 1908 - 1909 İhtilâli sonrasında rahmetli Abdülhamîd Han’ı ve âilesini (Cemâatdaşı Miralay Ali Galib ve avenesinin işgâl̃i altındaki) Yıldız’dan teslîm alıp trenle “Balkanlar’ın Kudüs’ü”ne götürerek Yahûdi Allatini’lerin Köşk’üne hapseden, 1910’da, Pâris’deki Voltaire Locası’nda: “Hür Masonluk, Fransa’da oynadığı rol̃ü Türkiye’de de oynıyacaktır!” diye haykıran ve bu emeli de aynen tahakkuk eden, bu meyânda, Dâvâ arkadaşları Mustafa Kemâl, Ali Fuad Erden ve Mustafa İsmet İnönü’nün Macedonia Risorta Locası’na intisâb etmelerine delâlet eden keskin Komitacı Pirlepeli Ali Fethi… Buna rağmen, “Liberal̃ Düşünceli” olduğu iddiâ edilen Ali Fethi Okyar…
***
Ali Fuad Erden, eserlerinde, Mersinli Cemâl Paşa ve Cevat Rifat’ın kendisi hakkındaki müsbet kanâat̃lerine mukâbil, onlar hakkında hiçbir takdîrk̃âr söz sarfetmez… Zâten Cevat Rifat’ı anmaz bile! Dahası, büyük bir nakörlükle, 8. Kolordu Kumandanlığına tâyînini, bir müddet, fiilen Sûriye ve Garbî Arabistan Umûm Kumandalığını deruhde eden Mersinli Cemâl Paşa’ya borclu olduğunu da hiç bahis mevzûu etmez… Hattâ, Hâtırât’ları, her ne hikmetse, hep Midillili Cemâl Paşa, Mustafa İsmet ve Mustafa Kemâl etrâfında döner; Mersinli Cemâl Paşa emrinde 8. Kolordu Kumandanı olarak yaşadıklarını tamâmen es geçer… (Bu vazîfesi esnâsındadır ki, 1918 yazında, zâtülcenb olmuş ve tedâvî maksadıyle Macaristan’ın Tatra şehrine gönderilmiş ve bu sebeble, 19-20 Eyl̃ûl̃ 1918 Filistin Cephesi Hezîmeti esnâsında Cephede bulunmamıştır. O esnâda, 8. Ordu’ya, -bilâhare Irak Başvekîli olan- Yasin Hilmi Bey -Bağdâdlı Yâsîn El-Hâşimî- kumanda etmekteydi.)
♦ İnönü Âilesinin gizli hüviyetine dâir emâreler / delîller: 3) Mustafa İsmet’in, Ali Fuad Erden ve Ali Fethi Okyar’ın delâletiyle Maçedônya Risôrta İTK’sına intisâbı ve onun lider kadrosuna dâhil olması
Yukarıda da işâret ettiğimiz vechiyle, Mustafa İsmet, Erk̃ânıharbiye'den 1906'da birincilikle ve Topçu Yüzbaşısı olarak mêzûn olduktan sonra Edirne'deki II. Orduya (“Sahra Topçu 8. Alayın 3. Bölüğüne”) tâyîn edilmiş, 2 Ekim 1906'da vazîfe başı yapmıştı. (http://www.ismetinonu.org.tr/takvim-2016/125-ekim/3380-tarihte-bugun-2-ekim; 22.8.2018) (İsmet İnönü, Hatıralar; Genç Subaylık Yıllarım 1997: 27)
O devirde, İstanbul'da I., Edirne'de II. ve Selânik'de III. Ordular vardı. İnönü'nün müşâhedesine nazaran, Selânik'deki –vazîfe sâhası, bütün Batı Rumeli mıntıkası olan- III. Ordu, kendisine maddî bakımdan daha fazla imkân sağlanmış, “gözde ordulardan biri” idi. (Hatıralar; Genç Subaylık Yıllarım 1997: 51-52) İşte bu “gözde Ordu”, Macedonia Risorta İTK'sı tarafından ele geçirilmiş ve İttihâdcı İhtilâlinde de onun vurucu kuvvetini teşkîl etmiş idi. Zâten Sabataîler (ve yarı Sabataî hükmündeki Masonlar), 19. asrın sonlarından îtibâren, Orduya, her geçen sene daha fazla nüfûz etmişler, 20. asırda, onu, artık büsbütün kendi emellerinin bir âleti hâline getirmişlerdir. Her askerî darbe, bu vetîreyi hızlandıran bir âmil olmuştur…
1907 sonbaharından îtibâren, İTK, II. Orduya da el atmış ve kısa zamânda onun içinde büyük nüfûz sağlamıştı. İnönü'nün İTK'ya intisâbı, bu teşkîlâtlanma çalışmaları çerçevesindedir. İstanbul'da kendisiyle çok yakın arkadaşlık kurmuş olduğu Ali Fuad Erden, onu, Erk̃ânıharbiye'den sınıf arkadaşı Ali Fethi'ye tavsıye etmiş, bunun üzerine Ali Fethi'yle mektuplaşmıya başlamışlar ve netîcede, Ali Fethi, usûl̃ü dâiresinde, Yüzbaşı Mustafa İsmet'in İTK'ya intisâbını sağlamıştır. Bu İttihâdcı Birâderliği, mizâc uyuşması ve menfâat̃ birliğinin de takviyesiyle, onları, (zaman zaman, bâzı mes'elelerde ihtilâfa düşseler dahi) ölünciye kadar hep bir arada tutacaktır. İnönü, Ali Fethi ve Mustafa Kemâl arasındaki bu ilk sıkı münâsebetlerde mutavassıt rol̃ü oynayan, Ali Fuad Erden’dir. O, sâdece bu hayâtî rolü sebebiyle dahi, İttihâdcı İhtilâlinin ve “Kemalist Türkiye”nin öncü kadrosu arasında zikredilmiye hak kazanmıştır…
İnönü’nün kendi kaleminden MR İTK’sına intisâbı
İnönü, Gençlik Hâtırâtı'nda, kendisinin İTK'ya intisâbı ve İttihâdcı faâliyetleri hakkında bir hayli tafsîlâta girmektedir:
“1907 sonbaharında Edirne'de yeni bir hayat başladı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin, üçüncü ordunun mıntıkasını teşkil eden Batı Rumeli'deki yayılması, Edirne bölgesine kadar uzanmıştır. Gizli cemiyet, vatanın tehlikede olduğunu ve Kanunu Esasi'nin iadesiyle devlet idaresinin düzelmesinden başka çare olmadığını vatanseverlere bildiriyordu. […]
“Telkinler asıl ordu subaylarını hedef tutuyordu. […] Telkinler ve davetler Edirne'de tereddütsüz kabulle karşılandılar.
“Bizim irtibatımızı, aramızda muhaberat ile yakın dostluk kurulmuş olan Fethi Bey, Selânik'ten bana yazdığı mektuplarla besliyordu. Tanışmamızı, İstanbul'dan Ali Fuat (Erden) Bey sağlamıştı. Ali Fuat Bey, sınıf arkadaşı Fethi Bey'e beni gıyaben tanıtmıştı. Aramızdaki dostluk ve güven, bu tarzda muhabere ile kurulmuştu. [Aslında, Erden, ismini “d” ile yazıyor: “Fuad”. Bunun içindir ki biz de onu hep “Fuad” iml̃âsıyle zikrettik.]

İlk üç sayfa, Erden’in İsmet İnönü, dördüncü sayfa, Atatürk kitablarından… İlk sayfada, Erden ve Ali Fethi’den naklen, Maçedônya Risôrta Locası’nın müstakbel, yânî “Anadolu’yle mahdûd, L̃aik Türkiye” Projesi ifâde ediliyor: “Şu hale bakınız! Bosna-Hersek bizim mi idi?” İlh… 2. sayfa: Falih Rıfkı’nın Zeytindağı kitabından Zındıkça bir fıkra ve Ali Fuad Erden’in uydurduğu Hadîsin başlangıcı… 3. sayfa: Erden’in, (Abdülhak Hâmid’in bulduğu tâbiri tekrâren) İsmet İnönü’nün “Mustafa Kemâl’in râdifesi” olduğuna dâir tesbîti… 4. sayfa: Aynı müellifin, Mustafa Kemâl’in (Müslümanların) İstik̆l̃âl̃ Harbi’ni (onlara karşı) bir “İhtilâl Harbi”ne çevirdiğine dâir bir başka isâbetli tesbîti…
***
“Benim İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girişim şöyle oldu:
“Bir gün, Selânik'ten, esas sınıfı süvari olan Refet adında bir jandarma yüzbaşısı geldi, beni buldu. Fethi Bey'den bana bir mektup getirmişti. Mektupta, Yüzbaşı Refet Bey'e güvenmem ve inanmam için ne lâzımsa yazılı idi. Görüştük. Refet Bey, bana İttihat ve Terakki Cemiyeti hakkında izahat verdi. Cemiyete giriş usullerini, yemin tarzını anlattı. Cemiyetin nizamnamesini verdi. Bundan sonra, gizli bir cemiyetin mensubu olarak siyasi çalışmalara başladım. Hayatımda ilgi kurduğum, mensup olduğum tek gizli ve kapalı cemiyet, İttihat ve Terakki olmuştur.
“Cemiyetin usulleri içinde, İttihat ve Terakki, artık Edirne'de kurulmuş, çalışıyordu.
“Fethi Bey'le emniyetle mektuplaşabilmek için kısa bir şifre tespit etmiştik. ‘Padişah' kelimesi ‘ihtilal' manasına; ‘sadakat', ‘meşrutiyet'; ‘ubudiyet' de ‘hürriyet' manasına geliyordu. O zamanki zihniyetimize göre, polise karşı tedbir almıştık. Halbuki iyi yetişmiş, usta bir polisin eline geçse, pekâlâ aynı manayı çıkarabilirlerdi.
“Bizim şartlarımız, üçüncü ordununkilere nispetle daha dar ve güç olduğu için gelişme aynı hızda değildi. Fakat sağlam ve emniyetli idi.” (İnönü, Hatıralar; Genç Subaylık Yıllarım 1997: 47-48)