Kültür, edebiyat ve düşünce dünyamızın yükselen yıldızı Yitiksöz, Kasım-Aralık 2026 etiketli 38. Sayısında son derece kritik bir temaya ayırıyor: Postkolonyalizm Özel Sayısı.

Geçen sayısında koloniyalizm dosyası ile dikkatleri üzerine çeken derginin bu sayısı da çağımızın en yakıcı meselelerinden biri olan sömürgeciliği sadece tarihsel bir olgu olarak değil, günümüzde biçim değiştirerek varlığını sürdüren epistemik, kültürel ve dijital bir kuşatma düzleminde masaya yatırılmış. Doysa konusu ekseninde dergi okurlarına; 120 farklı makale, inceleme, söyleşi, çeviri, öykü ve şiirlerden oluşan 672 sayfalık hacmi ile son derece kapsamlı ve yetkin bir külliyat sunuyor.

Derginin Önsöz (takdim) yazısında çizilen çerçeve, sayı boyunca işlenecek ana fikrin ve sorgulamanın da temelini oluşturuyor. Klasik kolonyalizm süreçleri coğrafi haritaların çizilmesiyle tamamlanmış gibi görünse de sömürgeci tahakkümün yeni vasıtalarla sürdüğüne dikkat çekiliyor. Derginin önsözünde yer alan şu tespit, sayının çıkış noktasını özetler nitelikte: "Günümüzde klasik anlamdaki kolonyalizm süreçleri tamamlanmış gibi olsa da sömürgecilik biçim değiştirerek varlığını sürdürmektedir. Coğrafyalar fiziken işgal edilmese ya da bilinen anlamıyla kölelik sona ermiş gibi görünse de sömürgeci tahakküm yeni vasıtalarla devam etmektedir." (s.6)

Bu tespit etrafında şekillenen dosyada Kadriye Durmuşoğlu, "Postkolonyalizm: Kolonyalizmin Sonu mu Sürekliliği mi?" başlıklı yazısında küreselleşmenin yarattığı bağımlılık ilişkilerine odaklanıyor. Durmuşoğlu, "Yeni-sömürgecilikte sömürü sistemi doğrudan değil, dolaylı olarak kurulur ve sürdürülür. Yeni-sömürgecilik, küreselleşmenin sebep olduğu, artan bağımlılıklardan ve asimetrik ilişkilerden beslenir." (s.61) diyerek günümüzdeki finansal ve teknolojik hegemonyanın kodlarını çözüyor.

Dosyanın en güçlü vurgularından biri, Batı'nın kendi tarihsel tecrübesini "evrensel doğru" kabul ettirerek diğer kültürler üzerinde kurduğu algı hiyerarşisidir. Batı dışı dünyayı "doğulu, ilkel, rasyonel olmayan" şeklinde kategorize eden bu anlayış, insan zihnini esir almakta ve özgün düşünme yetisini zaafa uğratmaktadır.

Ejder Okumuş, "Postkolonyalizm: Kolonyalizmin Sorgulanması ve Gayrimeşrulaştırılması" başlıklı makalesinde Batı'nın kendi yayılmacılığını nasıl bir meşruiyet kılıfına soktuğunu şöyle dile getiriyor: "Batı; modernizmi, modernliği, modernleşme serüvenini, coğrafi keşif yayılmacılığıyla başlayan ve 19. yüzyılda doruk noktasına ulaşan sömürgeci yamyamlığı, insanlığa götürülen bir uygarlık veya medeniyet misyonu şeklinde ambalajlayarak insanlar katında meşrulaştırmıştır." (s.79)

Benzer şekilde Müşerref Yardım, kolonyal zihniyetin tek tipçiliğine dikkat çekerek Batılı ilerleme fikrinin insanlığın izlemesi gereken tek yol olarak sunulmasını eleştirir. Yardım’a göre; "Kolonyalizm, tek tipçi bir dünya tahayyülünün somutlaşmış hâli olarak karşımıza çıkmaktadır. Batı'nın tarihsel tecrübesi evrenselleştirilmekte; Avrupa'da ortaya çıkan modernlik anlayışı, ilerleme fikri ve rasyonalite modeli insanlığın izlemesi gereken tek geçerli yol olarak sunulmaktadır." (s.75)

Sayıda ayrıca Kadir Canatan'ın Avrupa müzelerindeki sömürge ganimetlerini incelediği “Kolonyalizmin Sergilenmesi Olarak Postkolonyalizm” (s.85-88) yazısı ve M. Hakan Türkçapar'ın sömürge psikolojisini ele alan “Poskolonyalizm Sömürge Sonrası Süreçte Psikoloji ve Psikiyatri” (s. 89-92) başlıklı çalışması, bu zihinsel ve nesnel tahribatın boyutlarını gözler önüne seriyor.

“Elindeki tüfekle hümanizmi yaymak” (s.424-427) isimli yazısında Bilal Can; Batı'nın askerî ve politik işgallerini gizlemek için kullandığı hümanizm ve medeniyet söylemlerini kurmaca metinler üzerinden tahlil etmekte, sömürgeci zihniyetin edebi eserlerdeki yansımalarını gözler önüne seriyor.

“Post Çağ: Yeni sömürü biçimi” (s.316-318) başlıklı yazısı ile Ethem Erdoğan da küresel iktidar odaklarının en büyük silahı olan "bilginin" üretimini algoritmalar ve yapay zekâ üzerinden inceleyerek, bu bilginin uluslararası ilişkiler ile medya ağları içindeki sömürü aparatına nasıl dönüştürüldüğünü irdeliyor.

Yitiksöz’ün Postkolonyalizm dosyası sadece durum tespiti yapmakla kalmıyor; “Bu kuşatmadan çıkış mümkün müdür?” sorusuna cevap arayarak, "dekolonizasyon" (zihinsel ve kültürel sömürgesizleşme) ve kendilik bilincine varma imkânlarını da tartışıyor.

Derginin önsözünde Yitiksöz'ün misyonu şu cümlelerle ifade ediliyor:

"Yitiksöz, kolonyalizm özel sayısında olduğu gibi postkolonyalizm özel sayısıyla da insanı tam anlamıyla yaralandığı yerden yakalamayı önceliyor. Şiirlerin, hikâyelerin, düşünce yazılarının dünyasından boy veren postkolonyal düşüncenin sorgusu; yeniden insanı kendine dönmeye çağırma sorumluluğunu yerine getirme arayışına devam ediyor." (s.7)

Bu bağlamda Ömer Hatunoğlu "Sömürge Sonrası Durum ve Atılım Süreci" yazısında, "Atılım için önce bu durumu tespit etmek şart. Ardından sağlam bir entelektüel zeminden hareketle hem Batı-dışı halklar hem de insanlık için adaleti, liyakati, merhameti, özgürlüğü ve adil paylaşımı esas alan bir sistem kurmak gerekiyor" (s.74) diyerek çıkış yolunu gösteriyor.

Sıtkı Karadeniz ise postkolonyal teorinin vaadinin bu eşitsiz bilgi rejimlerini şeffaflaştırmak olduğunu hatırlatarak ezilenler için hafızanın, "acılı ama iyileştirici bir hatırlama" sürecine dönüşmesi gerektiğini vurguluyor.

Bu özel sayının bir diğer özelliği ise dosya konusunun yalnızca akademik kavramlarla örülmüş teorik bir yapıda kalmamış olmasıdır. Dergide yer alan edebiyat metinleri, postkolonyal eleştiriyi teoriden sanata, estetik ve duygusal bir düzleme taşıyarak şiir ve öykülerdeki direnişi gözler önüne sermiştir.

Yunus Emre Altuntaş’ın Lumumba’yı Öldürdüler (s. 13-15) şiiri ve Adem Turan’ın Beyaz Mitoloji ve Şarlatanlar Fotoğrafı (s. 11) adlı eseri, sömürgeci şiddeti doğrudan hedefe koyarken; Filistin direnişinin simge isimlerinden Temim El-Bergusi’nin Gazze temalı şiirleri, günümüzdeki sömürgeci yıkıma karşı edebiyatın direniş sesini yükseltiyor.

Mustafa Uçurum da "Haritaların Unuttuğu Yer" (s. 26) şiirinde sömürgeciliğin haritalar ve sınırlar üzerinden insan coğrafyasında açtığı yaraları işlemekte; emperyalist merkezlerin çizdiği yapay sınırların mazlum coğrafyalarda yarattığı aidiyet krizlerini ve unutuluşları gözler önüne sermektedir.

İnci Okumuş da “Haritanın Öteki Yüzü” (s. 34) şiirinde; sömürgeci zihniyetin coğrafyalar ve diller üzerinde kurduğu tahakkümü bireyin iç dünyasındaki yansımalarıyla ele alarak, estetik ve duygu düzeyi yüksek bir postkolonyal direniş metni oluşturmuştur.

Ayrıca Derek Walcott, Mahmud Derviş ve Nakano Shigeharu gibi dünya edebiyatından yapılan şiir çevirileri; yurtsuzluk, kimlik kaybı ve bellek kavramlarını sanatsal bir derinlikle işliyor.

Mustafa Çiftci ve Sadık Yalsızuçanlar gibi isimlerin öykü ve denemeleri ise insani acıları, göçü ve modern dünya karşısındaki yabancılaşmayı anlatarak teorik makalelerle güçlü bir anlamsal bütünlük kuruyor.

Özetle Yitiksöz dergisinin 38. sayısı, sömürgeciliği geçmişte kalmış bir tarih sayfası olarak değil, bugün zihinlerimizi, dillerimizi ve yaşam biçimlerimizi kuşatan canlı bir aygıt olarak inceliyor. Teorik analizleri edebî metinlerle harmanlayan bu özel sayı hem kültür araştırmacıları hem de edebiyatçılar için Postkolonyal teoriye dair zengin, bütüncül ve sorgulatıcı bir kaynak niteliği taşıyor. Yitiksöz, okurunu Batı merkezci ezberleri bozmaya ve "insanı kendine dönmeye" çağırıyor.

Köklü ve nitelikli sayılarıyla okurla buluşan Yitiksöz’ün bir sonraki sayısını merakla bekliyoruz. Bu vesileyle derginin yayımlanmasına öncülük eden Kahramanmaraş Büyükşehir Belediye Başkanı Fırat Görgel’e ve Genel Yayın Yönetmeni Duran Boz’a teşekkür eder, emeği geçen herkesi yürekten tebrik ederim.