“Askerlikle ilgili bugünkü sâde kelimelerin ve askerî terimlerin dilimize kazandırılmasında büyük emeği geçen Harp Akademisi Komutanı Ali Fuat Erden, 2. Dil Kurultayı'nda en çok alkış toplayan hatiplerdendi. Atatürk, locasına davet ederek takdirlerini bildirmişti. Yukarıdaki fotoğraf, Harp Akademisi'ni ziyareti sırasında Atatürk'ü, General Ali Fuat Erden'le birlikte gösteriyor.” (Taha Toros, “Atatürk'ün Katıldığı İlk Dil Kurultayları”, 2. ve son tefrika, Milliyet, 27 Eylûl 1982, s. 7)
***
Totaliter Rejimin işleyişi îcâbı, “Ulu Başbuğ” tepeden emretmiş ve bütün Ordu, askerlik dilinden İsl̃âm Medeniyeti Kaynaklı Kelimeleri kovup yerlerine uydurma kelimeler ikâme etmek için seferber olmuştur:
“Bütün askerlik ıstılâhlarını Türkçeleştirmek, asker dilini öz Türkçe yapmak Ordunun gerçek bir ihtiyacı idi.
“Her mutlu inkılâbımız gibi, Ulu Başbuğumuzun yaptığı dil inkılâbı, Ordunun bu ihtiyacını fevkalâde tatmin etti ve askerlik bilim ve bilgimiz için yeni ufuklar açtı. […]
“Bütün Ordu ve Donanma, Büyük Erkânıharbiye Reisliği baş olmak üzere, birçok koldan hedefe doğru ilerleyen bir kütledir.
“Hedef; ülkümüz olan öz Türkçedir; bu hedefe mutlaka varacağız.” (Ali Fuad Erden’in Hitâbesinden, Türk Dili. Türk Dili Tetkik Cemiyeti Bülteni. İkinci Türk Dili Kurultayı Zabıtları –İTDKZ-, İstanbul: Devlet Matb., Eylûl 1934, sy.: 8-9, ss. 76, 82)
Erden'in bu Hitâbe'sindeki îzâhatı vechiyle, askerlik ıstıl̃âhlarının birçoğu umûmî dilde de kullanılan kelimelerdir. Bunlara “Öz Türkce” (hak̆îkatte uydurma) mukâbiller bulmak Orduya düşmez; bu, Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (TDTC; sonraki adıyle Dil Kurumu'nun) işidir. Binâenaleyh Ordu, TDTC'nin, bir ân evvel umûmî l̃ugatini çıkarmasını iştiyâkla beklemektedir. Hem umûmî dilde, hem askerlikde kullanılan İsl̃âm Medeniyeti Kaynaklı Kelimelerin “Öz Türkce” karşılıkları TDTC'nin L̃ugatinde her ne olarak tesbît edilmişse, Ordu da onları benimseyecektir. Yânî “cephe, düşman, taarruz, emir, ateş, inzibât” gibi bilumûm İsl̃âm Medeniyeti Kaynaklı Kelimelerin mukâbilleri:
“Askerlik ıstılâhlarının birçoğu umumî dil sözleridir. Bu sözler askerlikte ayrı bir manayı ve mefhumu anlattıkları için askerlik ıstılâhı da olmuşlardır. Örnek:
“Cephe, cenah, yan, geri, dost, düşman, taarruz, müdafaa, hücum, mukavemet, temas, keşif, emniyet, tertip, emir, karar, plan, vaziyet, ateş, veçhe, harekât, inzibat, maksat… sözleri hem en başlı askerlik ıstılâhlarıdır; hem de esasen umumî dilde kullanılan sözlerdir. Bunların Öz Türkçe karşılığı her ne ise onu askerlikte de olduğu gibi kullanmak çokluk maksada yetecektir.
“Birçok askerlik ıstılâhları, umumî dilde kullanılan iki sözün bir araya getirilmesinden meydana gelmiştir. (Hareket serbestliği), (Müşterek tesir), (Ateş tesiri), (Tahrip ateşi), (İmha ateşi), (Mukavemet mıntakası) örneklerinde olduğu gibi… Bunlara benzer ıstılâhların da karşılığını bulmak için, yapıldıkları sözlerin her birinin yerine onun Öz Türkçe karşılığını koymak çoğunda isteğimize yetecektir.
“İşte bu sözlerin karşılığını bulmak için Türk sözlüğünün çıkmasını Ordu büyük bir özleyişle özlemektedir.” (Ali Fuad Erden’in Hitâbesinden, İTDKZ 1934: 86)
Bu meyânda, kendileri de, İsl̃âm Medeniyeti kaynaklı birçok kelime yerine “Öz Türkce” mukâbiller bulmuşlardır. Bunların içinde, (bize diken gibi batan) bâzıları, şunlardır:
“Maksat: istek, gözdek”, “irtibat: beraberlik, uyma, bağlaşma”, “müdafaa: karşıkoma, direnme”, “garnizon (kıt'a): konuk”, “menzil: erim, göçek”, “istikamet hattı: yönüm çizisi, orta çizi”, “vazife: yumuş, yapacak”, “erkân: dirmen”, “bombardıman (tayyare için): borağan”, “harekât: ılgar, ırganmalar”, “hat: (yerine göre) çizi, alın, yol, zincir”, “hususî talimat: art buyruk”, “muharebe idare yeri: savaştırak”, “sevkulceyş veyâ strateji: sülem veyâ süleğün”, “tabiye: çalam veyâ çalağun”, ilh… (Ali Fuad Erden’in Hitâbesinden, İTDKZ 1934: 83-86)
“Ulu Başbuğ”a ve tilmîzi Ali Fuad Erden'e nazaran, Türkceye Müslümanlık têsîriyle dâhil olan bütün kelimeleri, aynen Türk Kültürüne Müslümanlıktan gelen her şey gibi, “yabancı” saymak, bunları “Öz Dilimizden” söküp atmak için savaşmak l̃âzımdır ve zafer mutlakâ elde edilecekdir. Hitâbesi, bu inancla bitiyor:
“Türk Cümhuriyeti Ordusunun dileği, Türk dili ile sevk ve idare, Türk dili ile emir ve kumandadır. Türk Ordusu; yüreğiyle ve kaniyle olduğu kadar dili ile de Türk olmak istiyor.
“Büyük Başbuğumuzun Öz Dilimizi yabancı istilâsından kurtarmak, Dilimizden de yabancıyı söküp çıkarmak için açtığı savaşta zafer muhakkaktır. (Şiddetli ve sürekli alkışlar.)” (Ali Fuad Erden’in Hitâbesinden, İTDKZ 1934: 87) 360
Ali Fuad Erden’in atladığımız bir neşri
Yukarıda, Ali Fuad Erden’in neşriyâtından bahsetmiştik. Bilâhare, İsmet İnönü kitabında zikrettiği bir neşrini atladığımızı farkettik. Bu, gazete tefrikası olarak kalmış, hâtırât mâhiyetindeki Yemen Mektupları’dır:
“Ben Yemen’e iki defa gittim. Birinci defa, birinci ordunun birinci kolordusunun birinci tümeninin [fırkasının] birinci alayının birinci taburunun komutanı olarak gitmiştim. Mânevî muhit hiç güzel değildi. Esasen cehennem olan Yemen, daha ziyade cehennemdi.
“İkinci defa gidişimde [Şubat 1911] ambiance [Frz.; telaffuzu ‘ambiyans’: vasat, mânevî ik̆lîm, mânevî hava] pek iyiyidi: İzzet Paşa… Kadri Bey, İsmet Bey [İnönü], Salih Bey, Saffet bey, Nazım Bey, Aşir Bey… Bu şahsiyetler Yemen’i yaldızlıyor, güzel ma’nevî bir hava yaratıyordu. Bu sefer, Yemen cehennem değildi. İnsanları yaşatan, maddî muhitten ziyade ma’nevî havadır. [Hüseyin Cahid’in] Tanin gazetesine ‘Yemen mektupları’ nı bu ihtisaslar içinde yazmıştım. Hüseyin Cahit Yalçın: ‘Yemen mektuplarını okudukça, ilk vapurda, Yemen’e gidesim geliyordu’ demişti.” (Erden 1952: 42-43)
“Dörtlü Arkadaş Grupu”nun ve bu meyânda Mustafa İsmet’in “gizli hüviyet”ini teşhîs etmek için mühim bir mesned: Ali Fuad Erden’in Hâtırât’ı
Buraya kadar, Mustafa İsmet İnönü’nün, Erk̃ânıharbiye Mektebi’nden îtibâren ömrünün sonuna kadar fikirdaş ve gönüldaş olarak hayâtında büyük bir mevk̆ii hâiz olan Ali Fuad Erden’i, âile bağlarını, dünyâ görüşünü bir hayli uzunca tanıtmış bulunuyoruz. Muhakkak ki Erden’le al̃âkalı bilgiler, tesbîtler, Mustafa İsmet’in ve âilesinin (kezâ, “Dörtlü Arkadaş Grupu”nun) gizli hüviyetini tesbît etmekte de mühim ipucları mâhiyetindedir. Bundan sonraki kısımda, bu gizli hüviyeti tesbît etmiye çalışırken, geniş mik̆yâsta, Erden’in arkadaşı hakkında verdiği mâl̃ûmâta ve onunla mukâyeseli olarak, İnönü’nün Hâtırât’ına istinâd edeceğiz.
♦ İnönü Âilesinin gizli hüviyetine dâir emâreler / delîller: 2) Mustafa İsmet, hangi eserlerin têsîri altında yetişti?
İnönü, Gençlik Hâtırâtı'nda, askerî tahsîline Erk̃ânıharbiye Mektebi’nde devâm ederken, Ali Fuad Erden'le her hafta sonu buluşup berâber Almanca çalıştıklarından ve muhtelif fikrî eserler okuduklarından da bahsediyor:
“Lisan öğrenmeyi büyük bir ihtiyaç olarak duyardık. Fransızcamı ilerletmiştim. Almanca öğrenmeye çalışıyordum. Almanca, Erkânıharb Yüzbaşısı Ali Fuat (Erden) ile, ben, Erkânıharbiye mektebi talebesi Üsteğmen İsmet Efendi arasındaki tanışıklığın, samimi arkadaşlığa dönmesine yol açtı. Talebelik hayatının son yılında, öğrenme zevkini tadarak Fuad'la beraber geçirdiğimiz istifadeli günleri hatırlıyorum.
“(O zaman hafta tatili olan) cuma geceleri, Fuad'ın Taşkasap'taki evine giderdim. Goltz Paşa'nın ‘Millet-i Müsellâha' adlı kitabını Almanca'dan Türkçe'ye tercüme ederdik. Çalışmalarımız üç saat sürerdi. Bir zaman sonra, Fransızca kitaplar okumaya ve okuduğumuz parçalar üzerinde münakaşa etmeye geçtik. Bunlar, sosyolojiye, felsefeye, siyasete ait kitaplardı.
“Yazın cumaları sabahtan Paşabahçe'ye gider, Fuad'la buluşup, Beykoz ormanında dolaşırdık. Yanımızda daima bir kitap bulunurdu. Okuduğumuz kitapların adını şimdi hatırlamıyorum. Ama, çok enteresan şeylerdi. Uykumuz açılıyor ve tatlı sohbetlere sürükleniyorduk. Yeni bilgiler, bizde, memleketin halinin gördüğümüzden daha korkunç olduğu intibaını uyandırıyordu.” (Hatıralar; Genç Subaylık Yıllarım, İnönü'nün ağzından teype kaydederek neşre hazırlayan: Sabahattin Selek, İstanbul: Yenigün Haber Ajansı, “Cumhuriyet Gazetesinin Okurlarına Armağanıdır”, 1997, ss. 22-23)
İnönü, “okuduğumuz kitapların adını şimdi hatırlamıyorum” diyor. Fakat Erden, onları gâyet iyi hatırlıyor; 1952'de kaleme aldığı İsmet İnönü kitabında, bunları tek tek zikrediyor ve haklarında bilgi veriyor:
“İsmet Bey, Almancasını ilerletmek için kendisine bir hoca tavsiye etmekliğimi rica etti [Aralık 1905]. Ben, böyle bir hoca bilmiyordum. Mektepten çıktıktan sonra iki hocadan almanca dersi almıştım. Biri Boşnak, diğeri Leh idi. İkisi de iyi hoca değildiler. Ben almanca iyi bilmezdim. Fakat arzu ederse benim bildiğim kadar kendisine yardım edebileceğimi İsmet Beye söyledim. Almancaya çalışmak için İsmet Bey cuma geceleri Taşkasaptaki evime gelecekti.
“İsmet Bey cuma geceleri tam saat bir buçukta –ezanî saat– gelirdi. Rahmetli annem derdi ki: ‘Saatleri İsmet Efendinin kapıyı çalışına göre ayar etmeli.’ […]
“İsmet Bey bana riayet ve hürmet telkin ederdi. O geleceği zaman ben resmî elbise ile karşılar; ceketimin düğmelerini, yakamın kopçalarını dikkatle muayene eder, âmir huzuruna çıkacakmışım gibi kıyafetimi düzeltirdim. Halbuki ben yüzbaşıydım; o, henüz mektepte ve üst teğmendi ve benden iki yaş küçüktü. […]
“İsmet Beyle üç saat çalışırdık. Goltz Paşa'nın [Colmar von der Goltz (1843 - 1916)] ‘Millet-i müsellaha’sını almancadan türkçeye tercüme ederdik.
“Bir müddet sonra bu üç saatin son yarım saatinde fransızca kitaplar okumaya başladık. Millet-i müsellaha kuru ve klâsikti. Üç saat can sıkıyordu.
