İstanbul'un asırlık anıt çınarları sadece birer ağaç değil; fetihten isyanlara, sevinçlerden acılara kadar imparatorluğun tüm sırlarını saklayan canlı birer tarih. Eyüp Sultan’dan Topkapı’ya, Sümbül Efendi’den Belgrad Ormanları’na uzanan bu köklü miras, ecdadın şehre bıraktığı en sessiz ama en sadık tanıkları olarak keşfedilmeyi bekliyor.
Onlar sadece bir ağaç değil; İstanbul'un en sadık tanıkları, ecdadımızın hatıraları ve yeşeren tarihimiz...
İstanbul denilince akla ilk olarak camiler, saraylar ve çeşmeler gelse de, şehrin asırlara meydan okuyan bir başka mirası daha var: Anıt çınarlar. Bu devasa ağaçlar, fetihlere, isyanlara, yangınlara ve sevinçlere şahitlik etmiş, adeta tarihin canlı tanıkları olmuşlardır. 600, hatta 1000 yıllık gövdeleriyle İstanbul'un dört bir yanına dağılmış bu çınarlar, ecdadın bizlere bıraktığı en kıymetli emanetlerden biridir.
BELGRAD ORMANLARI: İSTANBUL'UN AKCİĞERİ
Konumuza İstanbul'un nefesi olan Belgrad Ormanları ile başlayalım. Bugün bir mesire alanı olarak bilinse de, Belgrad Ormanları aslında tarih boyunca şehrin en önemli su kaynağı olmuştur. Bizans ve Osmanlı dönemlerinde İstanbul'a içme suyu sağlayan bu orman, adını Kanuni Sultan Süleyman'ın Sırbistan seferinden dönüşte buraya yerleştirdiği Belgradlı köylülerden almıştır. İlginç bir tarihi detay ise, 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına tepki gösteren asilerin bu ormana sığınması ve üç ay boyunca çıkarılamamaları üzerine ormanın ateş çemberine alınarak yakılmasıdır. Bu olay, ormanın da bir direnişin tanığı olmasına neden olmuştur.
ÇINAR: OSMANLI'NIN SEMBOL AĞACI
Nasıl ki sedir ağacı Mezopotamya ve Mısır'ı, servi ise geleneksel İslam sanatlarını simgeliyorsa, çınar da Osmanlı medeniyetinin sembol ağacıdır. Bursa, Edirne ve özellikle İstanbul, bu görkemli ağaçlarla bezeliydi. Maalesef günümüze kadar ulaşabilen çınarların sayısı azalmış olsa da, her birinin ardında çarpıcı bir hikâye yatmaktadır.
VAKA-İ VAKVAKİYE: KANLI ÇINAR'IN HİKÂYESİ
Sultanahmet Meydanı'nda yüzyıllar boyunca duran ve "Kanlı Çınar" ya da "Vakvak Ağacı" olarak bilinen o meşhur çınar, İstanbul tarihinin en kanlı olaylarına tanıklık etmiştir.
· 1648'deki İsyan: Sultan İbrahim'i tahttan indirmek için ayaklanan Yeniçeriler, boğarak öldürdükleri Sadrazam Ahmet Paşa'nın cesedini bu çınarın dibinde parçalamışlardı. Bu olaydan sonra paşa, "Hezarpare" (bin parça) Ahmet Paşa olarak anılmıştır.
· 1826'daki Katliam: Yeniçeri Ocağı kaldırıldıktan sonra, isyancı Yeniçerilerin cesetleri Sultan II. Mahmud'un emriyle bu çınarın dallarına asılmıştı.
Ne yazık ki bu tarihi çınar günümüze ulaşamamıştır. Ancak kayıtlara göre, 1940'lı yıllarda ölçülen çevresi 10 metre, boyu ise 31 metreydi.
OSMAN GAZİ'NİN HEDİYESİ: KAVAKLI CAMİİ ÇINARI
Osmanlı tarihinde dikilen ve bugün yaşayan anıt çınarların ilk örneği, İstanbul'da değil, Bursa'daki Kavaklı Camii'nin bahçesinde bulunmaktadır. Hikayesi ise oldukça duygusaldır: Orhan Gazi, kazandığı büyük bir zaferin ardından babası Osman Gazi'yi bir şölene davet eder. Ancak Osman Gazi, rahatsızlığı nedeniyle bu davete katılamaz. Oğlunun üzüntüsünü hisseden Osman Gazi, kendi elleriyle bir çınar fidanı dikerek oğluna bir jest yapar. Halk arasında bu ağaca "Kavak" dendiği için, caminin adı da "Kavaklı Camii" olarak günümüze ulaşır. Bu, Osman Gazi'nin eliyle dikilmiş olması açısından ayrı bir önem taşır.
FATİH'İN DİKTİĞİ ÇINAR VE EYÜP SULTAN'IN MEZARI
İstanbul'un fethinden sonra yaşanan en önemli olaylardan biri de Hz. Eyüp El-Ensari'nin kabrinin bulunmasıdır. Akşemsettin Hazretleri, bir gece önceden mezar yerini keşfeder ve o noktaya bir çınar ağacı diker. Ancak etraftaki dedikodular üzerine Fatih Sultan Mehmet, hocasının diktiği bu çınarı söktürerek üç metre geriye, bugün Eyüp Sultan Türbesi'nin avlusuna tekrar diktirir.
Bunun üzerine Akşemsettin, Fatih'e dönerek şöyle der: "Hayır, yanlış yere diktin. Benim diktiğim yer, Eyüp Sultan'ın yıkandığı yerdir. Asıl mezarı o ağacın altındadır, kazın." Çınar söküldüğünde gerçekten mezar ortaya çıkar. Bu olayla birlikte, Fatih Sultan Mehmet'in diktiği o çınar, türbenin girişinde asırlardır dimdik ayaktadır. Gidip görmek isteyenler için Eyüp Sultan Türbesi'nin avlusunda hala bu çınarı bulmak mümkün.
ZAMANA YENİLEN DEVRER: BÜYÜKDERE ÇINARI
İstanbul'un en görkemli çınarlarından biri de Büyükdere'de bulunuyordu. "Yedi Kardeşler" olarak anılan bu devasa ağaç, öyle büyüktü ki gövdesinin içi daha sonra bir kır kahvesi olarak kullanılmıştı. 1865 yılında yapılan ölçümlere göre çevresi 32 metre olan bu çınar, yaklaşık 2000 yıl yaşamıştı. Ancak bu ihtişamlı ağaç, 1920 yılında geçirdiği bir yangın sonucu yanarak yok oldu. Bugün yerinde yalnızca hatırası kaldı.
BİN YILLIK TANIK: TOPKAPI'DAKİ YENİÇERİ ÇINARI
Topkapı Sarayı'nın ana giriş kapısında yüzyıllar boyunca duran ve "Yeniçeri Çınarı" olarak bilinen bir başka anıt ağaç daha vardı. Rivayete göre Fatih Sultan Mehmet, bu görkemli çınarı gördükten sonra sarayını bu ağacın yanına yaptırmaya karar vermişti. Ağacın içi o kadar büyüktü ki, içine 15 kişi sığabiliyordu ve burası bir karakol gibi kullanılıyordu. Saraydan kaçan bir cariyenin bu çınarın içinde saklanması ve bir yeniçeri tarafından bulunarak saraya teslim edilmesi gibi hikayeler de bu ağaçla özdeşleşmiştir. Ancak ne yazık ki, 1928 yılında ömrünü tamamlayan bu 1000 yıllık çınar, korunamayarak yok olmuştur.
SÜMBÜL EFENDİ'NİN KURUYAN ÇINARI
Günümüzde hala görebileceğimiz anıt ağaçlardan biri ise Koca Mustafa Paşa (Sümbül Efendi) Camii'nin bahçesinde bulunan kurumuş çınardır. Bu ağacın Hz. Cabir tarafından dikildiğine inanılır. Bir başka rivayete göre ise, İmam Hüseyin'in kızları olan Fatma ve Sakiné'nin (Çifte Sultanlar) burada vefat etmeleri üzerine ağaç aniden kuruyup kalmıştır. Bugün bu kurumuş çınar, altındaki desteklerle ayakta durmakta ve ziyaretçilerine hüzünlü bir hikaye anlatmaktadır.
BİR ÇINAR HİKAYESİ: KARİYE VE FETHİYE CAMİLERİ
Çınarların yanı sıra, bu bölümde İstanbul'un müzeye çevrilen tarihi camilerinden de bahsedilmiştir. Ayasofya Camii'nden sonra, Kariye Camii ve Fethiye Camii'nin de müze olarak kullanıldığı hatırlatılmıştır. Bu iki değerli eser, tıpkı asırlık çınarlar gibi sahiplenilmeyi ve ibadete açılmayı beklemektedir.
SON SÖZ: EMANETE SAHİP ÇIKALIM
Bu çınarlar, sadece birer ağaç değil; aynı zamanda birer ecdat yadigarı, tarih tanığı ve manevi emanettir. Ne yazık ki, çoğu zaman bir bina yapılırken, yol genişletilirken veya dükkan açılırken bu anıt ağaçlar göz ardı edilmekte ve kesilmektedir. Oysaki onlar, Osmanlı'nın son dönemine, Kurtuluş Savaşı'na, Cumhuriyet'in ilk yıllarına tanıklık etmiş canlı tarihtir. Lütfen, yolunuz Eyüp Sultan'a, Sümbül Efendi'ye veya Topkapı Sarayı'na düştüğünde bu çınarları ziyaret edin, onlara dokunun ve onların hatırasına saygı gösterin. Çünkü onlar, İstanbul'un sırlarını en iyi bilen sessiz tanıklardır.
