İstanbul çeşmelerindeki mermer perdelerin ardında ne gizli? Uygur duvar resimlerinden Osmanlı taht odalarına, cami mihraplarından İstanbul sokaklarına uzanan ve "dünya ile öteki âlemi ayıran" o gizemli motifin izini sürüyoruz.
Gündelik yaşamın en zarif parçası olan çeşmeler, yüzyıllardır sadece su değil, dönemin ruhunu ve sanatsal akımlarını da geleceğe taşıyor. Dr. Deniz Demir’in İstanbul çeşmeleri üzerine yaptığı son araştırma, su mimarisinde Batılılaşma dönemiyle filizlenen gizemli bir motifi gün yüzüne çıkardı: Mermer ayna taşlarından sarkarak zamana meydan okuyan perde tasvirleri.
PERDENİN İKİ BİN YILLIK YOLCULUĞU: UYGUR’DAN OSMANLI’YA
Farsça kökenli bir kelime olan perde, tarih boyunca mahremiyeti sağlamak, hava koşullarından korunmak ya da mekânları bölmek gibi işlevsel amaçlarla kullanıldı. Ancak Türk bezeme sanatındaki yolculuğu çok daha eskilere, 745 yılında kurulan Uygur Devleti’nin duvar resimlerine ve el yazmalarına kadar uzanıyor. Selçuklu ve Osmanlı döneminde hükümdarların taht odalarını gösteren minyatürlerde bir egemenlik ve güç sembolü (hükümdarlık alameti) haline gelen perde motifi, zamanla dini ve sivil mimaride de sevilerek uygulanan bir bezeme unsuru haline geldi.
DÜNYA İLE AHİRET ARASINDAKİ ÇİZGİ
Mimaride perdenin sadece dekoratif değil, derin bir ikonografik (sembolik) anlamı da bulunuyor. Özellikle cami mihraplarında sıklıkla işlenen perde tasvirleri, "bu dünya ile öteki âlemi ayıran" ya da insana iyi ile kötü arasında bir tercih sunan manevi bir sınırı simgeliyor. Araştırmacılar, bu süslemenin altındaki felsefeyi, Allah’ın huzuruna yönelen insanın aradaki dünyevi perdeleri kaldırarak O’nun nurundan nasiplenmesi olarak yorumluyor. İşte bu güçlü sembolizm, geç Osmanlı döneminde sivil mimarinin ve sosyal hayatın kalbi olan çeşmelere de taşındı.
BATILILAŞMA İLE GELEN ESTETİK DEVRİM
18. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı sanatında minyatür geleneğinin yerini duvar resimlerine bırakmasıyla perde motifi yeni bir evreye geçti. Batı'dan gelen Barok, Rokoko ve Ampir üsluplar, İstanbul çeşmelerinin bezeme repertuarına girdi. Bu dönemde perde tasvirleri, özellikle II. Mahmud döneminde (1808–1839) yoğunluk kazandı.
Dr. Demir'in tespitine göre İstanbul'da perde motifli 15 çeşme bulunuyor. Bu çeşmelerde perde tasvirleri üç farklı biçimde karşımıza çıkıyor: Tek kanatlı, iki kanatlı ve kıvrımlı/dökümlü perdeler.
KANDİLLERLE ANLAM KAZANAN SÜSLEME
Araştırmanın en ilginç bulgularından biri, iki kanatlı perde tasvirlerinin çoğunda perdelerin arasından kandil motifinin sarkıtılması. Bu detay, cami mihraplarını akla getiriyor ve perdenin “nur” ile ilişkisini güçlendiriyor. Araştırmacı, çeşmelerdeki perde motifinin daha çok dekoratif amaçlı kullanıldığını belirtse de özellikle hayırsever kadınlar tarafından yaptırılan çeşmelerde bu motifin tercih edilmesi dikkat çekiyor.
İSTANBUL SOKAKLARINDAKİ CANLI TANIKLAR
Dr. Demir’in bütüncül bir yaklaşımla ele aldığı çalışmada, İstanbul’un farklı semtlerinde yer alan ve üzerlerinde mermer işçiliğinin en zarif örneklerini barındıran çeşmeler kronolojik ve üslupsal olarak inceleniyor. İşte o gizemli perdelerin saklandığı çeşmelerden öne çıkanlar:
Eğrikapı Savaklar Çeşmesi (Maksemi): Kanuni Sultan Süleyman dönemine dayanan ancak II. Mahmud döneminde büyük değişim geçiren bu tarihi su yapısının ayna taşında, alçak kabartma tekniğiyle işlenmiş iki kanatlı ve kordonlarla sarkıtılmış çok zarif bir perde tasviri yer alıyor.
Cezayirli Gazi Hasan Paşa Çeşmesi (18. yy): Ayna taşı bugün İstanbul Deniz Müzesi bahçesinde sergilenen bu eserde, Ampir üslubun izleri görülüyor. Altın yaldızla boyanmış mermer kıvrımlar arasında, volütlere asılı perde tasviri göz kamaştırıyor.
Çengelköy Hatice Hanım Çeşmesi (1825):
Üzerindeki mermer kitabede, iki sütunce arasına asılı vaziyette tasarlanmış iki kanatlı bir perde ve tam ortasından sarkan bir kandil motifi dikkat çekiyor.
Yedikule Fevziye Küçük Efendi Çeşmesi (1825–1826):
Barok-Ampir üslubun en karakteristik özelliklerini taşıyan bu çoklu çeşme sisteminde, her ayna taşının üst kısmına sarkan iki kanatlı mermer perdeler titizlikle işlenmiş.
Beyoğlu Bezmialem Valide Sultan Çeşmesi (1841):
Sultan Abdülmecid’in annesi tarafından yaptırılan çeşmenin kitabesinin hemen üzerinde, üç noktadan sabitlenmiş, kıvrılarak aşağı sarkan ve ortasında mermerden bir püskül barındıran muazzam bir perde kompozisyonu bulunuyor.
Mevlanakapı Bezmialem Valide Sultan Çeşmesi (1841):
Aynı baninin bir diğer hayratı olan bu çeşmede ise perde tasviri kitabe kısmının üstüne işlenmiş ve Sultan Abdülmecid’in tuğrasıyla bütünleşmiş durumda.
Şerife Ayşe Sıddıka Hanım Çeşmesi (1841): Süleymaniye’deki bu çeşmenin ayna taşının üst kısmı toplanmış perdelerle bezenirken, iki kanatlı perdenin arasından sarkan üçlü kandil tasviri tasarıma ayrı bir derinlik katıyor.
ANADOLU’YA YAYILAN BİR GELENEK
İstanbul'daki örneklerin yanı sıra, perde motifinin Uşak, İzmir, Sinop ve Tekirdağ'daki çeşmelerde de kullanıldığı tespit edilmiş. Uşak'taki Vidinli/Perdeli Çeşme (19. yy), İzmir Çakallıoğlu Hanı Çeşmesi (1805) ve Sinop Şüheda Çeşmesi (1857) bu geleneğin Anadolu'daki yayılımını gösteriyor.
BEŞ YÜZYILLIK SANAT SÜREKLİLİĞİ
15. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan yaklaşık 500 yıllık bir zaman dilimini kapsayan çeşmeler, Osmanlı sanatındaki üslup değişimlerini gözler önüne seriyor. Türk sanatının Batı etkilerini kendi kültürel kodlarıyla yoğurarak özümsediği bu dönemde, perde motifi de bu sentezin en güzel örneklerinden biri haline geliyor. Günümüzde birçoğunun suyu akmayan, kimisi bakımsız kimisi restore edilmiş bu çeşmeler, Osmanlı'nın son dönem sanat anlayışının taşa kazınmış sayfaları olarak İstanbul'un dört bir yanında ziyaretçilerini bekliyor.
Kaynak: Demir, D. (2025). İstanbul Çeşme Mimarisinde Görülen Perde Tasvirleri. Sanat ve Tasarım Dergisi, Sayı: 36, Sayfa: 39-66.
