Afrika’nın Zincirleri: Sinemada Kölelik, Hafıza ve Özgürlük
I. Hafta— Afrika'nın Kendi Hikâyesi: Köleliği Kim Anlatıyor?
Tarih, yalnızca yaşanan olayların toplamı değildir. Tarihi asıl anlamlı kılan, o olayların kim tarafından, hangi bakış açısıyla ve hangi amaçla anlatıldığıdır. Çünkü geçmişin nasıl hatırlandığı, toplumların bugün kendilerini nasıl tanımladığını ve dünyaya nasıl baktığını da belirler. Afrika kıtasının kölelik tarihi de uzun yıllar boyunca büyük ölçüde Afrika dışından anlatıldı. Batılı anlatılarda Afrika çoğu zaman edilgen, kendi kaderini belirleyemeyen ve dış güçlerin müdahalesine açık bir coğrafya olarak resmedildi. Avrupa’nın “keşfettiği”, yönettiği ve dönüştürdüğü bir kıta imgesi uzun süre sinema ve popüler kültür üzerinde etkili oldu.
Oysa Afrika’nın kölelik deneyimi çok daha karmaşık bir tarihe sahiptir. Bu tarih yalnızca Avrupalı köle tacirleri ve Atlantik geçişlerinden ibaret değildir. Afrika toplumlarının yaşadığı iç dönüşümleri, yerel iktidar mücadelelerini, savaş ekonomilerini, sömürgeciliğin kalıcı etkilerini ve milyonlarca insanın zorunlu göçü sonucunda oluşan diaspora deneyimini de kapsar. 23 Ağustos Köle Ticaretinin Anılması ve Kaldırılması Uluslararası Günü vesilesiyle hazırladığımız “Afrika’nın Zincirleri: Sinemada Kölelik, Hafıza ve Özgürlük” dosyasının ilk bölümünde kamerayı Afrika’nın kendi anlatılarına çeviriyoruz. Bu haftanın temel sorusu ise şu: Afrika’nın kölelik tarihi, Afrikalı sinemacıların gözünden nasıl anlatılıyor?
Sankofa: Geçmişe Dönmeden Gelecek Kurulabilir mi?
Bu haftanın merkezindeki film, Etiyopya asıllı yönetmen Haile Gerima’nın 1993 yapımı Sankofa’sı. Filmin adı, Gan’nın Akan kültüründen gelen önemli bir kavrama dayanıyor. Sankofa, “geri dön ve geçmişten öğren” anlamına geliyor. Ve bu kavram aslında filmin bütün mesajını özetliyor. Filmde Amerikalı bir model, Gana’daki bir köle kalesini ziyaret eder. Ama burada yalnızca tarihsel bir mekânla karşılaşmaz. Geçmişin içine girerek Atlantik köle sisteminin gerçekliğiyle yüzleşir. Sankofa, köleliği yalnızca fiziksel bir esaret olarak göstermiyor. Film, asıl yıkımın hafıza üzerindeki etkisine odaklanıyor. Çünkü kölelik insanların bedenlerini zincire vurmakla kalmadı. Aynı zamanda isimleri, dilleri, kültürleri ve aidiyetleri de hedef aldı. Geçmişini unutan bir toplum, bugününü gerçekten anlayabilir mi? Bu nedenle Sankofa, yalnızca köleliği anlatan bir film değildir. Geçmişle yüzleşmenin, kimliği yeniden kurmanın ve hafızayı geri kazanmanın sinemadaki en güçlü örneklerinden biridir.
Adanggaman: Köle Ticaretinin Afrika İçindeki Yüzü
Fildişi Sahili sinemasının önemli örneklerinden biri olan Roger Gnoan M’Bala’nın Adanggaman’ı (2000), köle ticaretinin daha az konuşulan bir boyutuna odaklanıyor: Batı Afrika’daki yerel iktidarların ve siyasi aktörlerin köle ticaretindeki rolü. Film önemli bir soruyu gündeme getiriyor. Atlantik köle sistemi yalnızca Avrupa’nın kurduğu bir düzen miydi? Yoksa Afrika içindeki bazı güç ilişkileri de bu sistemin parçası haline mi geldi? Tarihsel gerçeklik bu sorunun daha karmaşık bir cevap gerektirdiğini gösteriyor. Atlantik köle ticareti Avrupalı tüccarların, Afrika’daki bazı siyasi aktörlerin, savaş ekonomilerinin ve bölgesel güç mücadelelerinin birleştiği büyük bir sistemdi. Adanggaman’ın en önemli yönü kolay cevaplara yönelmemesi. Film köleliği sadece dışarıdan gelen bir saldırı olarak değil, Afrika toplumları içindeki iktidar ilişkileri üzerinden de inceliyor. Bu yönüyle Afrika tarihini romantikleştirmeyen, aksine eleştirel bir bakış geliştiren önemli yapımlardan biri.
Ceddo: Afrika’nın İç Tartışmaları
Afrika sinemasının kurucu isimlerinden biri olan Senegalli yönetmen Ousmane Sembène’in Ceddo’su (1977) doğrudan Atlantik köle ticaretini anlatmıyor. Ama film, Afrika toplumlarının dönüşümünü anlamak açısından büyük önem taşıyor. Film gelenek, din, iktidar ve kölelik arasındaki ilişkileri ele alıyor. Sembène burada önemli bir noktaya dikkat çekiyor. O’na göre Afrika’nın yaşadığı tarihsel sorunların tamamı dışarıdan gelen müdahalelerle açıklanamaz. Yerel güç mücadeleleri, sınıfsal ilişkiler ve siyasi çatışmalar da Afrika tarihinin bir parçasıdır. Film, 17. yüzyılda Batı Afrika’da geçen bir hikâye üzerinden, bir toplumun kendi içindeki güç mücadelesini anlatır.
West Indies: Afrika ve Diasporanın Ortak Hafızası
Moritanyalı yönetmen Med Hondo’nun West Indies: The Fugitive Slaves of Liberty (1979) filmi, Afrika ile Karayipler arasındaki tarihsel bağı merkeze alan öncü yapımlardan biridir. Film, Atlantik köle ticaretini, sömürgeciliğin ekonomik, kültürel ve siyasal mirasının günümüze uzanan bir parçası olarak ele alıyor. Güçlü bir Pan-Afrikanist perspektife sahip olan Hondo, Afrika’dan koparılan milyonlarca insanın ortak bir tarih ve kültür oluşturduğunu vurguluyor.
Filmin en dikkat çekici yönlerinden biri, kölelik tarihini alışılmış dramatik anlatı yerine müzikal ve alegorik bir üslupla işlemesidir. Böylece West Indies, köleliği, sömürgecilik, sınıf ilişkileri, kültürel hafıza ve direniş ekseninde değerlendiren özgün bir sinema dili kuruyor. Bu yönüyle film, Afrika diasporasının ortak hafızasını ve özgürleşme mücadelesini anlatan sinema tarihinin en özgün yapıtlarından biri olarak öne çıkıyor. Film, köle gemisini dört yüzyıllık sömürge tarihinin sahnesine dönüştürüyor.
Bigger Than Africa: Kültür Zincirlerden Daha Güçlüdür
Serinin ilk haftasını tamamlayan Bigger Than Africa (2019) ise bir belgesel olarak hafızanın başka bir boyutuna odaklanıyor. Film, Yoruba kültürünün Brezilya, Küba, Trinidad ve Amerika Birleşik Devletleri gibi farklı coğrafyalarda nasıl yaşamaya devam ettiğini anlatıyor. Atlantik köle ticareti milyonlarca insanı yerinden etti. Ama kültürü tamamen yok edemedi. Dil, müzik, inanç ve ritüeller farklı coğrafyalarda yeniden hayat buldu. Film, köleliğin yalnızca insanları değil, inançları, dilleri ve ritüelleri de taşıdığını gösterir. Kültür, sürgüne rağmen varlığını sürdürür ve yeni kıyılarda eskiyle yeniyi harmanlayarak hayat bulur.
Sinema ve Hafıza
Afrika’nın kölelik tarihini anlatan bu sinema eserleri hafıza siyasetinin araçları olarak kabul edilmeli. Uluslararası ilişkilerde devletler yalnızca ekonomik ve askeri güçleriyle değil, geçmişlerini nasıl anlattıklarıyla da varlık gösterirler. Müzeler, anıtlar, filmler ve kültürel etkinlikler geçmişin yeniden yorumlandığı alanlardır. Gana’nın Cape Coast ve Elmina kalelerini küresel hafıza mekânlarına dönüştürmesi, Senegal’in Gorée Adası üzerinden Afrika diasporasıyla bağ kurması bunun önemli örnekleridir. Bu yüzden sinema da bir hafıza aktarımı, kimlik inşası ve kültürel diplomasi aracıdır.
Sonuç: Zincirlerden Önce Hafızayı Kaybettiler
Afrika’nın kölelik tarihi bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor. İnsanları zincire vuran kölelik, onların geçmişlerini, kimliklerini ve hafızalarını koparmaya yönelik bir süreçti. Ancak sinema, koparılan bu hafızayı yeniden kurmanın en güçlü araçlarından biri haline geldi. Afrikalı yönetmenlerin filmleri bize bir toplumun geçmişiyle yüzleşmeden geleceğini inşa edemeyeceğini gösteriyor. Gelecek hafta “Atlantik Köle Sistemi: İnsanlığın En Büyük Zorunlu Göçü” başlığıyla köle ticaretinin nasıl küresel bir sisteme dönüştüğünü ve Afrika’dan Amerika’ya uzanan zorunlu yolculuğun sinemadaki yansımalarını ele alacağız.
Bu Haftanın Seçkisi
· Sankofa (1993) — Yön. Haile Gerima, ABD-Gana → Hafızasını kaybeden diaspora
· Adanggaman (2000) — Yön. Roger Gnoan M’Bala, Fildişi Sahili → Afrika içindeki iktidar ilişkileri
· Ceddo (1977) — Yön. Ousmane Sembène, Senegal → Afrika toplumlarının iç dönüşümü
· West Indies: The Fugitive Slaves of Liberty (1979) — Yön. Med Hondo, Moritanya-Fransa → Afrika ve diaspora bağı
· Bigger Than Africa (2019) — Yön. Toyin Ibrahim Adekeye, Nijerya-ABD → Kültürün hayatta kalışı
Hafızanın Mekânları: Cape Coast ve Elmina
Afrika’nın Atlantik köle ticaretiyle ilgili hafızasında iki mekân özel bir yere sahiptir: Cape Coast Castle ve Elmina Castle. Bugün Gana sınırları içinde bulunan bu kaleler, 15. yüzyıldan itibaren Avrupalı güçlerin Afrika kıyılarındaki ticaret merkezleri olarak inşa edildi. Başlangıçta altın ticaretiyle öne çıkan bu yapılar, zaman içinde Atlantik köle sisteminin en önemli merkezlerinden birine dönüştü. Bu kalelerin karanlık koridorlarında binlerce Afrikalı insan aylar boyunca tutuldu. Ailelerinden koparılan, kimliklerinden ve özgürlüklerinden mahrum bırakılan insanlar buradan gemilere bindirilerek Amerika kıtasına gönderildi. Cape Coast Castle’daki Dönüşü Olmayan Kapı (Door of No Return) bugün bu trajedinin en önemli sembollerinden biridir. Bu kapıdan çıkanların büyük bölümü Afrika topraklarına bir daha dönemedi.
Günümüzde bu mekânlar, hafıza, yüzleşme ve kültürel diplomasi alanları haline geldiler. Afrika diasporasından milyonlarca insan için bu kaleler, kayıp bir geçmişle yeniden bağ kurma noktaları.
