İyiliğin kaldığı yerde

Dünyanın büyük salonlarında yine büyük meseleler konuşuluyor.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 81. oturumu başlarken; savaşlardan iklime, gıda güvenliğinden enerjiye, Gazze'den Ukrayna'ya kadar insanlığın ortak kaderini ilgilendiren başlıklar aynı masanın üzerine bırakılıyor. 21 Eylül itibarıyla New York'ta diplomasi trafiği hızlanırken; Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Vietnam Devlet Başkanı, Libya heyeti ve Kuveyt Veliahtı ile gerçekleştirmesi planlanan görüşmelerinde de yansıdığı üzere, devletler kendi güvenliklerini, sınırlarını ve geleceklerini korumaya çalışıyorlar. Ancak tüm bu temasların merkezinde aslında çok daha ağır bir sorunun çevresinde dolaşılıyor: Aynı dünyanın içinde, birbirimizi tüketmeden nasıl yaşayacağız?

Bu soru yalnızca devlet başkanlarının önünde duran bir soru değil.

Bir ülkenin dışarıda barış, güvenlik ve insani krizler üzerine kurduğu cümlelerin içeride, sokağın kalbinde bir karşılığı olmalı. Türkiye'nin Gazze konusunda yürüttüğü diplomatik temaslar, bölgesel gerilimlerin azaltılması yönündeki girişimleri ve COP31 öncesinde iklim ile kalkınmayı birlikte ele alan çalışmaları, insanlığın ortak meselelerinin birbirinden kopuk olmadığını gösteren örneklerdir.

Gıda güvenliği ile savaş arasında, enerji ile diplomasi arasında, iklim ile hane ekonomisi arasında toprağın altındaki kökler gibi görünmeyen bağlar vardır.

Bir coğrafyada sofranın küçülmesi, başka bir coğrafyada huzurun azalmasına dönüşebilir.

TÜİK'in Ağustos 2026 verilerinde yıllık tüketici enflasyonu yüzde 31,51 olarak kayda geçerken, gıda ve alkolsüz içeceklerde yıllık artış yüzde 33,79 oldu. Bu rakamlar yalnızca istatistik değildir. Her birinin arkasında ay sonunu hesaplayan bir aile, alışveriş listesinden bir ürünü çıkaran bir anne, gelirini giderine yetiştirmeye çalışan bir baba, kendi ihtiyacını erteleyen bir öğrenci vardır.

Tam burada dışarıdaki büyük nizam ile içerideki küçük niyet birbirine bağlanır.

Birleşmiş Milletler'de küresel refah, kaynakların adil kullanımı ve ortak sorumluluk konuşulur.

Aynı gün bir başka insan toplu taşımada bilet ödemeden yolculuk eder.

Bir yerde devletlerin ortak güvenliği tartışılır.

Başka bir yerde vergiden kaçınmak marifet sayılır.

Bir kürsüde gıda güvenliği konuşulur.

Bir başka yerde dar gelirli bir ailenin sofrasına girecek paranın hesabı yapılır.

Bir masada insanlığın geleceği konuşulur.

Bir başka masada, başkasının hakkından ne kadar kazanılabileceği hesaplanır.

Tezat burada.

Fazla söze gerek yok. Çünkü toplumların büyük meseleleri ile küçük davranışları arasında görünmeyen bir bağ vardır. Büyük düzen, küçük ahlakların toplamından meydana gelir.

Eskilerin düşünce dünyasında, tam da bu çürümeyi işaret eden sarsıcı bir kavram vardır: Tafif.

Tafif, yalnızca çarşıdaki terazinin ayarıyla oynamak değildir. Kendi hakkını milimi milimine talep ederken, başkasının hakkından, emeğinden veya payından usulca eksiltmektir. Hayatın müşterek terazisinde hile yapmaktır.

Bugün tehlike yalnızca parada, ticarette veya malda değildir.

İnsanın karakteri de tafif illetine tutulabilir.

Küçük bir menfaat uğruna doğruyu eğmekle başlar. Devleti kandırmayı kıvrak bir zeka sanmakla büyür. Ortak kullanılan bir hizmetin bedelini kurala uyanların sırtına yüklemekle sıradanlaşır. Fırsatçılığı ticaret, başkasının çaresizliğini kazanç kapısı olarak görmeye başladığında ise mesele artık kişinin kendi ahlakından çıkar; toplumun ortak mayasını zehirler.

"Benden ne çıkar?" diye sorulur.

Çıkar.

Söylenen yalanların, başvurulan kurnazlıkların ve başkasının hakkından koparılan haksız kazançların ilk andaki o yıkıcı ivmesi ne kadar yüksek olursa olsun, hepsi zamana yenik düşmeye mahkumdur. Sürecin sonunda bütün o geçici tortular erir ve geriye yalnızca kimsenin görmediği yerde yapılan tercihlerin sarsılmaz kütlesi kalır. Bir kişinin ödemediği bedel, başkasının sırtına yüklenir. Bir kişinin fırsatçılığı, hiç tanımadığı bir ailenin sofrasına kadar ulaşabilir.

Birinin kazancı, başka birinin kaybı üzerine kurulmuşsa ortada yalnızca ekonomik bir işlem yoktur. Orada vicdanın da hesaba katılması gereken bir sonuç vardır.

Elinde hesap makinesiyle dolaşmak tek başına kötü bir şey değildir. Ticaret yapmak, yatırım yapmak, kazanmak, büyümek hayatın doğal parçalarıdır. Hatta çağımızda, salt "finansal okuryazarlığın" yanına hayati bir kalkan olarak "dolandırıcılık okuryazarlığını" da acilen eklemek zorundayız; zira insanların hayallerini ve çaresizliklerini fona, yatırıma veya süslü piyasa kılıflarına sararak avlayan bir tuzaklar sistemiyle karşı karşıyayız.

Fakat mesele, zihniyetin, karşısındaki insanı yalnızca üzerinden ne kadar kazanılabilecek bir fırsat olarak görmeye başladığı o karanlık eşikte değişir. Özellikle emeğiyle geçinen insanların üç kuruşuna göz diken, onların zorunluluklarını kazanç fırsatına dönüştüren ve bunu piyasanın olağan akışının arkasına saklayarak meşrulaştıran anlayıştan uzak durmak gerekir.

Çünkü her kazanç aynı değildir.

Birinin alın terinin karşılığı olan kazançla, başka bir insanın çaresizliğinden sağılan kazanç arasında uçsuz bucaksız ahlaki bir mesafe vardır.

O mesafe kaybolduğunda para büyüyebilir.

Fakat toplum küçülür.

İşte karanlıkta kalan ve aydınlatılmaya muhtaç olan asıl mesele buradadır: İnsanın içindeki iyi insan olma hâli.

Bu sözler herhangi bir devletin yanlışını örtmek için söylenmiyor. Bir zulmü, işgali veya haksızlığı kimliklerin arkasına saklamak için de söylenmiyor. Tam tersine, haksızlığı bir topluluğun tamamına mal etme kolaycılığını da, kendi kötülüğünü bir kimliğin arkasına gizleme rahatlığını da reddetmek gerekiyor.

Bir Musevi, masum bir insanın canına kıymayı reddediyor, kalbini kinle kirletmiyor ve başkasının canına, malına, namusuna dokunmayı kendisi için aşılmaz bir sınır kabul ediyorsa; bir Müslüman kendisine emanet edilen insanın hakkına aynı titizlikle sahip çıkıyorsa; bir Hristiyan, bir Budist veya başka bir inançtan insan aynı vakarla durabiliyorsa, insanın bakması gereken yer tam da burasıdır.

İyilik, boyna asılan kimlik kartına sığmayacak kadar kadimdir.

Kötülüğü yalnızca başkasında aramak kolaydır. Asıl sınav, insanın kendi payına düşen haksızlığı fark etmesidir.

Vergide.

Ticarette.

Sofrada.

İş yerinde.

Sokakta.

Devletler sınırları korur.

İnsanlar hayatı kurar.

Diplomasi savaşın karşısına masayı koymaya çalışır. Toplum ise her sabah uyandığında kendi hayatında hakkaniyetin karşısına haksızlığı koyup koymadığını gösterir.

Biri çürürse diğerinin ayakta kalması zorlaşır.

Sırat-ı müstakim yalnızca doğruyu kendimiz için talep etmek değildir. Hiç tanımadığımız bir insanın hakkı söz konusu olduğunda da aynı doğruluğu koruyabilmektir.

Belki de insanlığın bugün en çok ihtiyaç duyduğu şey budur: Dünyanın büyük karanlıklarını aydınlatmaya çalışırken, insanın kendi içindeki o küçük iyilik ateşini söndürmemesi.

Çünkü ortak iyilik, büyük salonlarda kurulan cümlelerle konuşulur; asıl sınavını ise insanın kimse görmezken verdiği kararda verir. Devletin hakkına göz dikenin, yarın insanın hakkına hangi gözle bakacağını düşünmek gerekir. Başkasının hakkı elinin altındayken ona uzanmamak, kendisine ait olmayanı kazanç saymamak, gücü yettiği hâlde haksızlığa yanaşmamak...

Toplumun gerçek terazisi tam burada kurulur. İyiliğin ölçüsü, herkesin gördüğü yerde nasıl göründüğümüz değil; kimsenin görmediği yerde neyi seçtiğimizdir.