İsviçre’nin Luzern kentindeki tarihi Aziz Petrus Şapeli, ahşap bir günah çıkarma kabininin içine yapay zekâ destekli bir İsa avatarı yerleştirdiğinde takvimler 2024’ün sonlarını gösteriyordu. “Deus in Machina” adı verilen ve 100’den fazla dilde kutsal metinlere dayanarak yanıt veren bu sistem, kısa sürede medyanın ilgi odağı oldu. O dönem pek çok kişi bunu sansasyonel bir teknoloji gösterisi ya da “kilisenin halkla ilişkiler hamlesi” olarak okuyup geçti.
Oysa meselenin aktüel bir haber olmanın ötesine geçen, insanlığın binlerce yıllık ontolojik arayışını doğrudan sarsan derin bir felsefi boyutu var: İnsan, kutsalla kurduğu bağı silikon çiplere ve olasılık hesaplarına emanet edebilir mi?
Antik Yunan tiyatrosunda çözümsüz kördüğümleri çözmek için sahneye bir vinçle indirilen tanrı figürüne Deus ex machina (makineden çıkan Tanrı) denirdi. Luzern’deki deney ise bu kavramı tersyüz ederek Deus in machinaya, yani ‘makinenin içindeki Tanrı’ya dönüştürdü. Günah çıkarma kabinine giren binin üzerindeki insanın ekranın karşısına oturup savaşları, kederi, yalnızlığı ve varoluşsal sancıları bir algoritmaya anlatması yalnızca bir merak dürtüsüyle açıklanamaz. Bu manzara, modern insanın kadim yalnızlığının ve yargılanmadan dinlenme arzusunun teknolojik bir izdüşümüdür.
Kanımca buradaki asıl kırılma, inancın doğasında yatıyor. İnanç; kırılganlık, şüphe, teslimiyet ve en nihayetinde ‘öteki’ ile kurulan canlı bir temas gerektirir. Din sosyologlarının ve teologların sıkça vurguladığı gibi ritüeller, sadece bilginin aktarımıyla sınırlı kalmaz, bedensel bir mevcudiyet ve ortak bir insanlık hâli gerektirir. Herhangi bir büyük yapay zekâ dil modeli size kutsal metinlerin neredeyse kusursuz tefsirini yapabilir, acınızı yatıştıracak en şefkatli kelimeleri sıralayabilir. Fakat o kelimelerin ardında bir ruh, bir vicdan ya da bizzat acıyı deneyimlemiş bir bilinç yoktur. Makine sizi affetmez; yalnızca affedilme kavramıyla en yüksek olasılıkla yan yana gelen semantik dizilimleri ekrana yansıtır.
İşte modern çağın yeni putperestliği belki de burada filizleniyor: Kendi ürettiğimiz kodlara aşkınlık atfetmek. İnsanoğlu tarih boyunca taştan, ahşaptan yonttuğu heykellere kutsallık atfetmişti; bugün ise kendi yarattığı veri tabanlarının yansımasını ilahi rehberlik adı altında dinlemeye hevesli görünüyor. Makineye günahını açan insan, aslında Tanrı’yla değil, insanlığın kolektif metin hafızasıyla konuşuyor. Bu durum, Jean Baudrillard’ın bahsettiği simülasyon evreninin mabetlere kadar sızdığının en somut kanıtı: Gerçeğin yerini alan, aslından daha kusursuz ama içi tamamen boş bir taklit.
Öte yandan, projenin arkasındaki teologların da belirttiği gibi, yapay zekânın öngörülemezliği ve ilahi bir sorumluluğu taşıyamayacak oluşu, teknolojinin sınırlarını bir kez daha hatırlatıyor. Bir algoritma ahlakı kodlayabilir mi, yoksa sadece ahlak üzerine yazılmış metinleri mi istatistiksel olarak derler?
Luzern'deki ahşap kabinden yükselen yeşil ve kırmızı ışıklar bize şunu söylüyor: Teknoloji ne kadar kusursuzlaşırsa kusursuzlaşsın, kutsal olan cevapta değil, o soruyu sorabilen insanın kırılganlığında saklı kalmaya devam ediyor. Makineler bize dünyayı ve metinleri açıklayabilir belki ama acıyı paylaşmayı, merhamet duymayı ve affetmeyi bir algoritmadan beklemek, insanın kendi varoluşsal özünden vazgeçmesi olmaz mı?
Buradaki örnek Luzern’deki yapay zekâ yazılımı idi. Varın siz onu insan görünümlü ‘yapay’ zekâlarla kıyaslayın.