İnsan sözü ile kelâm-ı ezelî arasındaki farkı anlamak için bazen çok uzaklara gitmeye, uzun teorik izahlar aramaya gerek kalmaz. Günlük hayatın içinden, ağzımızdan en kolay dökülen iki kelimelik bir selam bile bütün hakikati gözler önüne sermeye yeter: "Hoş geldin."

Biz bir dostumuza "Hoş geldin" dediğimizde, o sözün taşıdığı yük bellidir. Bir nezaket, bir gönül sıcaklığı, o anın hatırına söylenmiş tek katmanlı bir ses dalgası… Söylenir, muhatabının kalbine dokunur ve o anın içinde görevini tamamlayıp susar. Ne geçmişin derinliklerine uzanan gizli bir şifre taşır ne de geleceğin perdelerini aralayan bir hesap.

Teşbihte hata olmasın; benzer bir hitap Kur’ân’ın nazmı içinde dile geldiğinde ise bambaşka bir âlemin kapıları aralanır. O ifade artık yalnızca o anın zahirî anlamını taşımakla kalmaz; kelimenin seçimindeki ince mizan, harflerin yerli yerinde dizilişindeki ahenk, cümle içindeki belâgat incelikleri, âyetin ve sûrenin maksadıyla kurduğu münasebetler, hatta bazı âyetlerde görülen işarî mânalar tek bir kelâm örgüsü içinde bir araya gelir. İnsan sözünün tek bir penceresine karşılık, ilâhî kelâmda her bir cümle, hatta her bir kelime, pek çok cephesi aynı anda ışıldayan muazzam bir saray gibidir.

Bu iki söz arasındaki makamı bir de söyleyenin kudreti açısından düşünelim: Yoksul ve ihtiyaç sahibi bir kimsenin kapısına gelen dostuna samimiyetle "Hoş geldin" demesi ile kudret ve hazine sahibi bir sultanın "Hoş geldin" demesi apayrıdır. O fakir, evet, canla başla, bütün gönlüyle "Hoş geldin" demiştir; fakat o sözün satır arasında ister istemez bir acziyet, bir mahcubiyet gizlidir: "Seni nasıl ağırlayabilirim, sana neler ikram edebilirim? Ah, keşke imkânım olsaydı da seni başta kendimin razı ve hoşnut olacağı şekilde ağırlayabilseydim…" Buna mukabil, kudretli bir padişah da aynı şekilde candan, gönülden ve mütebessim bir çehreyle "Hoş geldin" dediğinde, o iki kelimenin arkasında bambaşka bir hakikat durur: "Gücüm, hazinem ve iktidarım seni en güzel şekilde ağırlamaya müsaittir; seni ağırlarım, seni hoşnut ve razı ederim. Her ihtiyacını karşılarım." Ve muhatabı bundan zerre kadar şüphe etmez. Demek ki iki farklı ağızdan çıkan aynı "Hoş geldin" sözünün birinin arkasında zayıflık ve acziyet, diğerinin arkasında ise sınırsız bir imkân ve kudret vardır.

İşte Mektubat’ta "mercûh", yani tercih edilmeyen görüş olarak nitelendirilen Sarfe Mezhebi’nin asıl yanıldığı yer tam da burasıdır. Bu görüşe göre insanlar ve cinler Kur’ân’ın bir sûresinin benzerini meydana getirebilecek kudrete sahip oldukları hâlde Cenâb-ı Hak onları bundan men etmiştir. Sanki Allah Teâlâ dışarıdan bir müdahaleyle engel koymuş, önlerine görünmez bir set çekmiştir. Bu yaklaşımın satır arasında şöyle bir düşünce gizlidir: "Fırsat verilseydi yapılırdı ama Allah müsaade etmedi." Oysa tercih edilen ve ekser ulemanın kabul ettiği görüşün ortaya koyduğu hakikat bunun tam aksidir: Yapamazlar ki.

Dışarıdan konulan bir bariyere ihtiyaç yoktur. Çünkü Kur’ân'ın i'câzı, bizzat kendi mahiyetindeki erişilmez belâgat ve mânâ üstünlüğünden kaynaklanır. Kur’ân, bir yönüyle kâinatın sırlarını ve yaratılış gayesini anlatan bir hakikat kitabı, bir yönüyle hayatı tanzim eden bir emir kitabı, bir yönüyle insanlığı ebedî saadete çağıran bir davet kitabı, bir yönüyle kalpleri dirilten bir zikir kitabıdır. Bütün bu vazifeleri tek bir kelâm örgüsü içinde, hiçbir tenakuz ve aksaklık olmaksızın aynı anda yürütür.

Daha da hayret verici olanı şudur: Bu ilâhî metnin içindeki her bir kelime, kendi başına duran, hâşâ sıradan bir taş değil; adeta mânevî bir muhafız gibidir. Hem kendi mevziini hem kendisiyle münasebettar olan diğer kelimeleri hem de kitabın tamamındaki yerini ve vazifesini koruyan bir bütünlüğün parçasıdır. Tek bir kelimeyi yerinden oynatmaya kalksanız, yalnızca bir kelimeyi değiştirmiş olmazsınız; onun bağlı bulunduğu anlam katmanlarını, nazım ahengini, belâgat inceliklerini ve hikmet münasebetlerini de değiştirmiş olursunuz. Dolayısıyla i'câzı dışarıdan çekilen bir yasağa veya haricî bir engele bağlamak, Kur’ân’ın içindeki bu muazzam harikalığı göz ardı etmek demektir. Benzerini yapamamak, aynı zirveye çıkılamayışının sebebi eteğine örülen bir duvar değil, o zirvenin bizzat erişilmez yüksekliğidir.

Son Söz:

Kur’ân, hak kelâmı olduğu ve barındırdığı hakikatler sebebiyle öylesine sarsılmaz bir kuvvete sahiptir ki; tıpkı incecik ipliklerin bir araya gelip sağlam bir halata dönüşmesi gibi, her bir âyetin diğer âyetlerle bütünleşmesi ona bambaşka bir güç katar. Kur’ân’ın i'câzı yalnızca kelimelerin ayrı ayrı güzelliğinde değil, o kelimelerin bir araya gelerek meydana getirdiği eşsiz münasebetler ağındadır. Zaten kendi başına da güçlü olan bu hakikatler, âyetlerin birbirine kenetlenmesiyle daha da pekişir. Dolayısıyla dışarıdan bir bariyer çekilmesine hiç ihtiyaç duymaz. Allah’ın hıfzıyla ve kendi içindeki o eşsiz bütünlükle sağlamlığını ve taklit edilmezliğini her daim muhafaza eder.