Çocuk odasında, kapısı kapalı. Elinde telefon, arkadaşlarıyla oyun oynuyor. Annesi birazdan yemeğe çağıracak. Babası derslerini bitirip bitirmediğini soracak. Evde her şey yolunda görünüyor. Oysa çocuğun kulaklığından gelen sesin kime ait olduğunu kimse bilmiyor. Kendini on üç yaşında tanıtan bir oyuncu, dünyanın başka bir ülkesinde yaşayan yetişkin biri olabilir. Çocuğun hangi okulda okuduğunu, ailesiyle ilişkilerini, korkularını ve sırlarını öğrenmeye çalışıyor olabilir.

İnternetin çocuklara açtığı dünyanın bir de yeraltı var. Oyun odalarında, kapalı gruplarda, sahte hesapların ardında, sanal eşya pazarlarında ve şifreli mesajlaşmalarda gelişen ilişkilerden söz ediyorum. Çocukların bir kısmı bu dünyanın dilini anne babalarından çok daha iyi biliyor. Yetişkinler ise çoğu zaman tehlikenin adını bile duymamış durumda.

Grooming (çocuğun güvenini kazanarak istismara hazırlama), kötü niyetli bir yetişkinin çocukla kurduğu ilişkinin zamanla istismara yönelmesidir. Önce birlikte oyun oynanıyor. Sonra küçük hediyeler geliyor. Çocuk evde anlaşılmadığını söylüyorsa karşısındaki kişi onu herkesten iyi anladığını hissettiriyor. Günlerce süren konuşmaların ardından küçük bir sır isteniyor. Sonra bir fotoğraf. Ardından daha fazlası. Çocuk, arkadaşlık sandığı ilişkinin ne zaman tehdide dönüştüğünü anlayamayabiliyor.

Catfishing (sahte kimlikle kandırma) yönteminde profil fotoğrafındaki on dört yaşındaki kızın gerçekte kim olduğu bilinmiyor. Vulnerability targeting (kırılganlıkların hedef alınması) ise çocuğun duygusal ve sosyal güçlüklerinden yararlanılması. Okulda dışlanan veya arkadaş bulmakta zorlanan çocuk, kendisini dinleyen yabancıya bağlanabiliyor. Karşısındaki kişi onun hangi sözlere inanacağını, nelerden korktuğunu ve kimlerden yardım isteyemeyeceğini öğreniyor.

Phishing (oltalama), sahte bağlantılarla şifrelerin ve kişisel bilgilerin ele geçirilmesi. Çocuğun telefonuna okulundan gönderilmiş gibi görünen bir mesaj geliyor: “Öğrenci hesabınızın doğrulanması gerekiyor. İşlemi tamamlamak için bağlantıya tıklayın.” Açılan sayfa tanıdık bir giriş ekranına benziyor. Çocuk şifresini yazdığında bilgiler dolandırıcının eline geçiyor. Aynı yöntem ücretsiz oyun parası, hediye abonelik veya çekiliş ödülü vaatleriyle de uygulanıyor. Oltanın ucundaki yem değişiyor, yöntem aynı kalıyor.

Oyunların ekonomik düzeni de ailelerin bilmesi gereken kavramlarla dolu. Loot box (rastgele ödül kutusu), para karşılığında açılan ve içinden ne çıkacağı önceden bilinmeyen sanal kutu. Gacha (rastlantısal ödül çekilişi) benzer bir sistem. Çocuk istediği karakteri kazanamayınca yeniden deniyor. Pay-to-win (para ödeyerek üstünlük kazanma) düzeninde harcama yapan oyuncu avantaj elde ediyor. Skin gambling (sanal eşya üzerinden kumar) ise oyun karakterlerine ait kıyafetlerin, silah görünümlerinin ve başka sanal eşyaların bahis konusu yapılması. Ekrandaki renkli eşyaların gerçek parayla alınıp satılması, çocuğun oyunla kumar arasındaki sınırı fark etmesini güçleştirebiliyor.

Suç örgütleri de gençlere dijital ortamlardan ulaşabiliyor. Money mule (para taşıyıcılığı) bunun örneklerinden biri. Bir gençten banka hesabına gelen parayı başka bir hesaba aktarması isteniyor. Karşılığında komisyon alacak. İşin birkaç dakika süreceği söyleniyor. Genç, kolay para kazandığını düşünürken dolandırıcılıktan elde edilen paranın aktarılmasına aracılık edebiliyor. Üstelik yaptığı işlemin hukuki sonuçlarıyla karşılaşabiliyor.

Online gang recruitment (çevrim içi çeteye eleman kazandırma), gençlerin internet üzerinden suç gruplarına çekilmesi. İlk görev küçük bir paketi taşımak veya bir başkasının hesabını kullanmak olabiliyor. Sonraki talepler ağırlaşıyor. Cybercrime-as-a-Service (hizmet olarak siber suç) denilen piyasada ise dolandırıcılık yazılımları, sahte internet sayfaları ve suç işlemeyi kolaylaştıran araçlar başkalarına sunuluyor. Böylece teknik bilgisi sınırlı kişiler de siber suç faaliyetlerine katılabiliyor.

Dijital grupların bir kısmında ideolojik yönlendirme yapılıyor. Meme-based extremism (internet mizahı yoluyla aşırılıkçılık), nefret söylemlerinin komik görüntüler ve şakalar aracılığıyla yayılması. Bir topluluğu aşağılayan paylaşım önce eğlenceli bulunuyor. Benzer görüntüler çoğaldıkça hakaretler sıradanlaşıyor. Radicalisation (radikalleşme), gencin giderek aşırılıkçı düşüncelere yönelmesi. Bazı kapalı topluluklarda aidiyet duygusu, düşmanlık ve şiddeti meşrulaştıran düşüncelerle birlikte gelişebiliyor.

Yapay zekâyla üretilen sahte görüntüler ise çocuklar açısından ayrı bir tehlike oluşturuyor. Deepfake (yapay zekâyla gerçekçi görüntü veya ses taklidi), bir insanın söylemediği sözleri söylemiş ya da yapmadığı şeyleri yapmış gibi gösterilmesini sağlayabiliyor. Nudification (fotoğrafı yapay zekâyla sahte çıplak görüntüye dönüştürme), sıradan bir okul fotoğrafını bile istismar aracına çevirebiliyor. Sextortion (cinsel şantaj) ise mahrem görüntüleri yayma tehdidiyle para veya başka taleplerde bulunulması. Görüntünün sahte olması çocuğun korkusunu azaltmayabiliyor. Ailesinin ve arkadaşlarının kendisine inanmayacağını düşünen çocuk, tehdidi yapan kişinin isteklerine boyun eğebiliyor.

Çocukların zihinsel alışkanlıkları da dijitalleşmeden etkileniyor. Cognitive offloading (bilişsel yükü dış kaynaklara aktarma), düşünme ve hatırlama gibi zihinsel işlerin teknolojik araçlara bırakılması. Her ödevini yapay zekâya hazırlatan, her sorunun cevabını hazır alan çocuk, kendi düşünme çabasına daha az başvurabiliyor. AI companion (yapay zekâ arkadaşı) ise insanla sohbet etmek ve arkadaşlık benzeri bir ilişki kurmak üzere tasarlanan sistemleri ifade ediyor. Her saat konuşabilen, yorulmayan, kendisine kızmayan dijital bir arkadaşla kurulan ilişkinin çocuğun gerçek arkadaşlık beklentilerini nasıl etkileyeceği üzerinde düşünmek gerekiyor.

Anne babaların önemli bir kısmı dijital güvenliği ekran süresiyle ölçüyor. Günde iki saat mi, dört saat mi? Süre elbette önemli. Fakat çocuğun kiminle konuştuğu, hangi gruplara katıldığı, hangi bağlantıları açtığı ve neye para harcadığı da bilinmeli. Oynadığı oyunun adını öğrenmeyen, kullandığı uygulamaları tanımayan bir ebeveynin süre sınırı koyarak bütün tehlikeleri önlemesi mümkün görünmüyor.

Çocukla konuşmak için kötü bir olay yaşanmasını beklememek gerekiyor. Oynadığı oyunu birlikte incelemek, sanal eşyaların neden para ettiğini sormak, sahte hesapları ve oltalama mesajlarını örneklerle göstermek mümkün. Şifre paylaşmamak, iki aşamalı doğrulamayı kullanmak, hesap gizliliğini düzenlemek ve tanımadığı kişilerden gelen para tekliflerini reddetmek de evde öğrenilebilir. Yaşa uygun denetim, çocuğun mahremiyetine saygıyla birlikte yürütülmeli.

Bir yabancıya fotoğraf göndermiş, şifresini kaptırmış veya oyun içinde para kaybetmiş bir çocuğun ailesinden duyacağı ilk söz de önemlidir. “Telefonunu ver, bir daha kullanmayacaksın” tepkisi, sonraki hatasını saklamasına yol açabilir. Şantaja uğramış çocuğu suçlamak ise tehdidi yapan kişinin işini kolaylaştırır. Böyle durumlarda çocuğun güvenliği sağlanmalı, deliller korunmalı ve gerektiğinde hukuki ve psikolojik destek alınmalıdır.

Anne babaya düşen sorumluluk, çocuğun bütün dijital hareketlerini izleyen bir gözetmene dönüşmek değildir. Yaşadığı dünyayı tanımak, tehlikelerin dilini öğrenmek, makul sınırlar koymak ve başı sıkıştığında başvurabileceği ilk insan olmaktır.

Çünkü bir çocuk için en tehlikeli an, yabancı birinin kendisinden sır istemesi kadar, o sırrı anne babasına anlatamayacağını düşündüğü andır.