Cumhuriyetin ilk yıllarında özel sektörün Milli Savunma alanında çok önemli girişimleri olduğunu biliyoruz. Geçen hafta Şakir Zümre ve Nuri Killigil’in kurduğu fabrikalar ve hazin sonlarını kısaca ifade etmiştik. Burada ise, Vecihi Hürkuş ve Nuri Demirağ’dan bahsedelim. Milli Savunma Sanayiinin bu öncü isimleri çok cesur ve ciddi faaliyetler yapmış fakat çeşitli şekillerde önleri kesilmiş ve çalışmaları akim kalmıştır.

Vecihi Sivil Tayyare Mektebi

Vecihi Hürkuş (1896-1969); Türkiye’nin ilk yerli uçağını yapan, pilot, mühendis ve öğretmendir. 16 yaşında Balkan Savaşlarına katıldı. Birinci Dünya Savaşı’nda Bağdat’a gönderildi. Filistin’de yaptığı bir keşif uçuşunda uçağı düştü ve yaralandı. 1916’da pilot astsubay olarak 7. Tayyare Bölüğü’ne katıldı. 1917’de Kafkas Cephesinde uçağı arızalandı ve Erzurum’a acil iniş yaptı. Ruslar tarafından yakalanarak esir edildi. Bakü açıklarında bulunan Nargin Adası’ndaki esir kampına götürüldü. Azerbaycanlıların yardımıyla buradan kaçtı.

İstiklal Savaşı’na pilot olarak katıldı. Bursa ve Bilecik civarındaki Yunan kuvvetlerini havadan bombaladı. Vecihi K-VI adını verdiği ilk yerli uçağı 1924 yılında 14 ayda tamamladı. 28 Ocak 1925’te 15 dakika süren ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Fakat izinsiz uçtuğu için cezalandırıldı. Bunun üzerine Hava Kuvvetlerinden istifa etti.

Ardından yeni kurulan Türk Tayyare Cemiyeti’ne katıldı. Avrupa’da çeşitli ülkeleri ziyaret ederek havacılık araştırması yaptı. 1930 yılında Kadıköy’de bir atelyede Vecihi K-XIV uçağını yaptı. Bu uçağı ilk defa 16 Eylül’de halkın ve basının önünde uçurdu. Daha sonra izin almak için Ankara’ya uçtu. Fakat izin verilmediği için Çekoslovakya’dan sertifika alındı.

21 Nisan 1932’de Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ni kurdu. Şubat 1933’te eğitime başlayan Türkiye’nin ilk sivil havacılık okuluna 16 öğrenci kayıt yaptırdı. Aynı yılda Vecihi Feham Uçak Yapım Atelyesi’ni açtı. Okul 1934’te Milli Savunma Bakanlığı tarafından kapatıldı.

Türk Tayyare Cemiyeti 1936’da Türk Hava Kurumu adını aldıktan sonra, Vecihi Hürkuş tekrar burada görev aldı. Bir yıl sonra da Almanya’ya giderek mühendislik okulunda okudu. Uçak mühendisliği diploması, okulun iki yıllık olması yüzünden kabul edilmedi.

Vecihi Hürkuş, 1925’e kadar olan havacılık tecrübelerini anlatan kitabı Havalarda’yı yazdı 1954 tarihinde, Türk Hava Yolları’nın eski uçaklarını satın alarak Hürkuş Hava Yolları’nı kurdu. Ancak sabotajlar ve uçak problemleri nedeniyle hava yolu uçuşları da yasaklandı.

Nuri Demirağ Beşiktaş Uçak Fabrikası

Türkiye’nin ilk özel uçak fabrikası 1936’da Beşiktaş’ta Barbaros Hayreddin Paşa türbesinin yanında kuruldu. Uçak mühendisi Selahattin Reşit Alan’ın hazırladığı projeyle Nu.D-36 adlı tek motorlu uçak üretimi gerçekleşti. İki yıl sonra 1938’de Nu.D-38 adlı çift motorlu 6 kişilik yolcu uçağı yapıldı.

Bu yıllarda THK, Beşiktaş Uçak Fabrikasına 10 adet okul uçağı ve 65 adet planör siparişi verdi. Fabrikada üretilen planörler teslim alındığı halde, 10 adet uçak teknik olarak yetersiz görülerek kabul edilmedi. Fakat hataların düzeltilmesi için süre tanındı. Selahattin Reşit Alan, test sürüşleri için 13 Temmuz 1938 tarihinde İstanbul’dan Eskişehir’e giderken kullandığı uçak iniş sırasında düştü. Selahattin Alan’ın hayatını kaybettiği bu kaza üzerine THK siparişlerini iptal etti. Nuri Demirağ bu sözleşme feshini yargıya taşıdı. Fakat Aralık 1943’te yapılan duruşma sonunda mahkeme bu talebi reddetti.

Nuri Demirağ’ın ürettiği uçakların yurt dışına ihraç edilmesi yasaklandı. Daha sonra 1944 yılında Beşiktaş Fabrikası kapandı. Ardından Demirağ’a ait olan fabrika ve uçak pisti de istimlak edildi. Son üretilen Nu.D-38 adlı uçaklar bir müddet eğitim alan öğrenciler tarafından kullanıldı. Fakat daha sonra hurdaya atıldı.