Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı petrol boru hattına Irak topraklarından fırlatılan insansız hava araçlarıyla düzenlenen saldırıyı yalnızca yeni bir “İran-Suudi Arabistan gerilimi” başlığı altında okumak, Ortadoğu’da son yirmi yılda ortaya çıkan yeni savaş biçimini ıskalamak olur. Mesele bir boru hattının vurulmasından çok daha büyüktür. Çünkü saldırının ortaya çıkardığı temel soru, Irak’ın Suudi Arabistan’a savaş açıp açmadığı değil; Irak devletinin kendi topraklarından başka bir devlete savaş açılmasını engelleyebilecek kadar egemen olup olmadığıdır. Riyad ve Medine bölgelerindeki Doğu-Batı hattının çeşitli noktalarının birden fazla İHA tarafından hedef alındığını Suudi makamları resmen açıkladı. Irak hükümeti de saldırıların kendi topraklarından, Meysan vilayetindeki bir noktadan gerçekleştirildiğini kabul ederek Meysan Operasyon Komutanı’nı görevden aldı ve soruşturma başlattı. Böylece olayın en kritik unsuru tartışma olmaktan çıktı: Saldırı vektörü Irak toprağıydı.
Bu tespit son derece önemlidir. Çünkü uluslararası sistemin temel ilkelerinden biri, devletin yalnızca sınırlarını yönetmesi değil, sınırları içindeki örgütlü şiddet kapasitesini de kontrol etmesidir. Max Weber’in klasik tanımıyla devletin ayırt edici vasfı, meşru fiziksel şiddet araçları üzerinde tekel iddiasıdır. Irak örneğinde ise yıllardır tam tersine bir yapı oluştu: Devletin kurumları var, ordusu var, sınır muhafızları var, başbakanı ve parlamentosu var; fakat aynı coğrafyada devletin dış politika kararından bağımsız hareket edebilen, uzun menzilli füzelere ve gelişmiş İHA sistemlerine sahip silahlı örgütler de bulunuyor. Reuters’ın Irak’taki İran bağlantılı silahlı yapılanmalara ilişkin araştırmasına göre yaklaşık on sertlik yanlısı Şii fraksiyondan oluşan “Irak İslami Direnişi” çatısı altında tahminen 50 bin savaşçı bulunuyor; bu yapıların envanterinde uzun menzilli silahlar ve gelişmiş hava savunma sistemleri de var. Daha önemlisi, bu gruplar yalnızca askerî örgüt değil; inşaat, gayrimenkul ve döviz piyasası gibi ekonomik alanlarda da kökleşmiş durumda.
İşte Suudi petrol hattına yapılan saldırı tam olarak bu yapısal krizi görünür hale getirdi. Başbakan Ali ez-Zeydi’nin Meysan Operasyon Komutanı’nı görevden alması siyasi açıdan anlamlıdır fakat stratejik açıdan yeterli değildir. Çünkü bir komutanı görevden almak başka, ülke içinde devletten bağımsız çalışan füze ve İHA ağını ortadan kaldırmak başka şeydir. Bağdat yönetimi İran yanlısı silahlı gruplara silahlarını teslim etmeleri için 30 Eylül 2026 tarihini vermiş durumda. Ancak en güçlü örgütlerden bazıları bu takvimi açıkça reddediyor. Kataib Hizbullah başta olmak üzere beş İran bağlantılı silahlı grubun silahsızlanma, örgütlerini feshetme ve devlet güvenlik kurumlarına katılma talebine direnmesi, Irak’ın egemenlik meselesinin hukuki değil fiilî bir problem olduğunu gösteriyor.
Burada daha büyük bir çelişki ortaya çıkıyor: Bir devlet başka bir ülkeye “Topraklarımız size karşı kullanılmayacaktır” güvencesi verirken, aynı topraklardan yüzlerce kilometre uçabilen silahlı İHA’lar kalkabiliyorsa, dış dünya o ülkenin hangi sözüne göre hareket edecektir? Hükümetin açıklamasına mı, sahadaki silahlı kapasiteye mi? Modern egemenliğin belki de en acımasız ölçüsü budur. Bayrak, anayasa ve diplomatik temsil devlet olmanın hukuki unsurlarıdır; fakat başka bir ülkeye saldırabilecek silahlı aktörler üzerinde emir-komuta kuramıyorsanız, egemenliğinizin bir bölümü kâğıt üzerinde kalmaya başlar. Nitekim Irak hükümeti saldırı sonrasında Şelemçe sınır kapısını kapattı ve geniş çaplı güvenlik operasyonu başlattı. Bu tedbirler Bağdat’ın olayın ciddiyetinin farkında olduğunu gösteriyor. Fakat aynı zamanda şu soruyu da doğuruyor: Eğer bu ağlar saldırıdan sonra bulunabiliyorsa, saldırıdan önce neden engellenemedi?
HÜRMÜZ'DEN KAÇARKEN VURULAN DAMAR
Saldırının hedefi de tesadüfi değildi. Doğu-Batı Boru Hattı, yani Petroline, Suudi Arabistan’ın doğudaki petrol üretim merkezlerini yaklaşık 1.200 kilometre boyunca Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu’ya bağlıyor. Hattın kapasitesi günlük yaklaşık 7 milyon varile kadar çıkabiliyor. Normal şartlarda bile stratejik olan bu altyapı, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla olağanüstü önem kazandı. Çünkü Suudi Arabistan için mesele artık alternatif bir ihracat güzergâhı oluşturmak değil, petrolünü dünya pazarına çıkarabilmek meselesiydi. Doğudaki petrolü boruyla batıya taşıyor, Yanbu’dan tankerlere yükleyerek Hürmüz’ü tamamen devre dışı bırakıyordu. İHA saldırıları sonrasında hattın ihtiyaten kapatılması bu nedenle yalnızca bir tesis arızası değildir; Suudi enerji güvenliğinin oluşturduğu yedek sistemlerden birinin vurulmasıdır.
Üstelik saldırının zamanlaması, hadiseyi çok daha ağır bir jeopolitik bağlama oturtuyor. Suudi Arabistan doğuda Hürmüz baskısıyla karşı karşıyayken, batı ve güneybatıda Yemen cephesi yeniden hareketlendi. İran destekli Husiler önce Kızıldeniz kıyısındaki stratejik Moha limanını, ardından Bâbü’l-Mendeb’in merkezindeki Meyyun/Perim Adası’nı ele geçirdi. Böylece Suudi Arabistan’ın enerji güvenliği aynı anda üç noktadan baskı altında kaldı: Hürmüz, Bâbü’l-Mendeb ve bu iki darboğazı baypas etmek amacıyla kullanılan Doğu-Batı boru hattı. AP’nin değerlendirmesine göre Husi ilerlemesi, Hürmüz üzerindeki baskı nedeniyle önem kazanan Kızıldeniz güzergâhını da daha kırılgan hale getirdi.
Bu nedenle Meysan’dan kalkan İHA ile Yemen’de ilerleyen Husi birliklerini birbirinden tamamen bağımsız iki dosya olarak okumak analitik olarak eksik kalır. Bunun anlamı mutlaka tek merkezden verilmiş tek bir operasyon emri bulunduğu değildir; böyle bir şeyi mevcut verilerle kesin olarak söyleyemeyiz. Ancak stratejik etkileri aynı noktada birleşmektedir: Suudi Arabistan’ın enerji ihracatını ve güvenlik mimarisini çevreleyen alternatif güzergâhların maliyetini yükseltmek. Vekâlet savaşlarının en önemli özelliği de zaten budur. Aynı karargâhtan yönetilmeleri gerekmez; aynı stratejik ekosistem içerisinde birbirini tamamlayan sonuçlar üretmeleri yeterlidir.
İRAN'IN ASİMETRİK MİMARİSİ
İran’ın bölgesel güvenlik mimarisini anlamadan bu tabloyu anlamak mümkün değildir. Tahran onlarca yıldır klasik devletlerarası savaşın maliyetini azaltan bir caydırıcılık sistemi geliştirdi. Lübnan’da Hizbullah, Irak’ta çeşitli Şii silahlı gruplar, Yemen’de Husiler ve geçmişte Suriye’de kurulan milis ağları, İran’a kendi sınırlarından yüzlerce hatta binlerce kilometre uzakta stratejik baskı üretme kapasitesi sağladı. Bunun en önemli avantajı “inkâr edilebilirlik”tir. Devlet doğrudan saldırmadığını söyleyebilir; milis kendi kararını aldığını iddia edebilir; saldırıya uğrayan ülke ise kime karşılık vereceğini hesaplamak zorunda kalır.
Fakat tam burada ahlaki ve hukuki bir çelişki doğuyor. Tahran’ın veya onunla aynı siyasi cephede bulunan aktörlerin “sivil altyapı korunmalıdır” ilkesi, yalnızca İran altyapısı hedef alındığında geçerli olamaz. Boru hattının İran’da olmasıyla Suudi Arabistan’da olması arasında uluslararası insancıl hukukun temel mantığı bakımından ideolojik bir fark yoktur. Bir tesisin meşru askerî hedef olup olmadığı; sahibinin mezhebi, siyasi ittifakı veya Washington’la ilişkisiyle değil, çatışmadaki işlevi ve hukuki kriterlerle değerlendirilir. Aynı yöntem bir tarafta “direniş”, diğer tarafta “saldırganlık” olarak tanımlandığında hukuk değil siyasi sadakat konuşmaya başlar.
Üstelik vekâlet savaşının yarattığı sorumluluk boşluğu giderek sürdürülemez hale geliyor. Bir silahlı örgüt devletin maaş sisteminden yararlanıyor, siyasal sisteminde temsil ediliyor, ekonomik ağlarında faaliyet gösteriyor fakat sınır ötesi operasyon yaptığında birdenbire “devlet dışı aktör” haline geliyorsa, ortaya egemenliğin son derece kullanışlı fakat tehlikeli bir yorumu çıkıyor: Devlet, milisin gücünden faydalanıyor; fakat milisin eyleminin maliyetinden kaçıyor. Irak’ın önündeki asıl problem budur.
RİYAD NEDEN VURMADI?
Suudi Arabistan’ın saldırıya rağmen Irak’a hemen askerî karşılık vermemesi bu nedenle zayıflık olarak okunmamalıdır. Riyad, Irak Başbakanı’nın talebi üzerine Bağdat’a failleri bulması ve Irak topraklarından yeni saldırıları engellemesi için süre verdiğini resmen açıkladı. Fakat aynı açıklamanın ikinci bölümü en az birincisi kadar önemlidir: Suudi Arabistan egemenliğini, güvenliğini, tesislerini ve vatandaşlarını korumak için gerekli bütün tedbirleri alma hakkını saklı tuttuğunu bildirdi. Diplomatik dile çevrildiğinde bunun anlamı açıktır: Bu bir af değil, şartlı ertelemedir.
Riyad açısından doğrudan Irak topraklarını vurmanın ciddi maliyetleri bulunuyor. Böyle bir operasyon Irak hükümetini milislerden uzaklaştırmak yerine onları aynı “ulusal egemenlik” cephesinde birleştirebilir. İran’a yakın gruplar Suudi saldırısını kendi silahlı varlıklarının gerekçesine dönüştürebilir. Irak siyaseti yeniden mezhepsel bir mobilizasyona sürüklenebilir. Dolayısıyla Suudi Arabistan’ın mevcut stratejisi, Bağdat’a son bir egemenlik sınavı vermektir: “Biz saldırmıyoruz; sen kendi topraklarından bize saldıranları durdur.”
Fakat bu sürenin sonsuz olmadığı açık. Çünkü ikinci bir saldırı meydana gelirse diplomatik denklem değişir. İlk saldırıda “Irak hükümeti kontrol edemedi” denilebilir. İkinci ve üçüncü saldırılarda ise mesele giderek “Irak devleti engelleyemiyor mu, engellemek istemiyor mu?” sorusuna dönüşür. İşte o noktada Bağdat’ın niyeti ile kapasitesi arasındaki ayrım, saldırıya uğrayan ülke açısından anlamını kaybetmeye başlar.
BAĞDAT'IN EGEMENLİK SINAVI
Ali ez-Zeydi hükümetinin 30 Eylül silahsızlanma takvimi bu nedenle artık yalnızca Irak iç politikasının konusu değildir. Takvim, Irak’ın komşularıyla gelecekte nasıl bir ilişki kuracağının testi haline gelmiştir. Silahlı örgütlerin devlet otoritesine girmesi başarılırsa Irak, İran ile Arap dünyası arasında bir savaş alanı olmaktan çıkıp denge kuran egemen bir aktöre dönüşebilir. Başarısız olunursa Irak’ın sınırları bölgesel güçlerin birbirine ateş ettiği coğrafi platform olarak görülmeye devam edecektir.
Üstelik mesele birkaç yüz militanın silah bırakmasından ibaret değildir. Reuters’ın aktardığı tablo, uzun menzilli silahlara sahip on binlerce savaşçıdan, siyasi bağlantılardan ve ekonomik çıkarlardan oluşan kurumsallaşmış bir güç alanına işaret ediyor. Bu nedenle “silahsızlandırma” teknik bir güvenlik operasyonundan ziyade Irak devletinin yeniden kuruluş problemi haline gelmiştir. Bağdat’ın karşısında basit bir tercih bulunmuyor: Milislere sert müdahale iç çatışma riski taşıyor; müdahale etmemek ise devlet egemenliğini aşındırıyor. Bazı İran bağlantılı grupların zorla silahsızlandırmanın iç çatışmaya yol açabileceği yönündeki açık uyarıları da bu ikilemin ne kadar ciddi olduğunu gösteriyor.
Ancak hiçbir devlet bu ikilemi sonsuza kadar taşıyamaz. Çünkü uluslararası sistem niyetlerden çok sonuçlarla ilgilenir. Irak, komşularına saldırılmasını istemiyor olabilir; fakat kendi topraklarından saldırılar gerçekleşiyorsa bu durum zamanla diplomatik bir mazeret olmaktan çıkar, stratejik bir gerçekliğe dönüşür.
İKİ BOĞAZ, BİR BORU HATTI
Bütün resme yukarıdan bakıldığında ortaya çok daha çarpıcı bir tablo çıkıyor. Ortadoğu’daki son çatışma artık yalnızca toprak kontrolü üzerinden yürümüyor. Boğazlar, limanlar, boru hatları, tanker rotaları ve enerji terminalleri yeni cephenin parçalarıdır. Hürmüz dünya enerji sisteminin doğu kapısıdır. Bâbü’l-Mendeb Kızıldeniz-Süveyş sisteminin güney kapısıdır. Suudi Doğu-Batı hattı ise bu darboğazlardan birini baypas etmek amacıyla kurulmuş kara köprüsüdür. Şimdi üçü de aynı güvenlik krizinin içine çekilmiş durumda.
Bunun dünya ekonomisine etkisi yalnızca kaybedilen birkaç yüz bin varille ölçülemez. Enerji piyasalarında fiyatı belirleyen şey yalnızca mevcut arz değildir; gelecekteki arzın güvenilirliğidir. Boru hattının bugün onarılması, yarın tekrar vurulamayacağı anlamına gelmez. Bir tanker şirketinin Bâbü’l-Mendeb’den geçebilmesi, sigorta şirketinin bu rotayı aynı risk primiyle sigortalayacağı anlamına gelmez. Bu nedenle birkaç milyon dolarlık bir İHA operasyonu, milyarlarca dolarlık navlun, sigorta ve enerji maliyeti yaratabilir. Asimetrik savaşın ekonomik matematiği tam olarak budur.
Nitekim kriz derinleşirken Brent petrolün 100 doların üzerine çıkması, güvenlik meselesinin küresel enflasyon meselesine dönüşme potansiyelini gösteriyor. Doğu-Batı hattının yaklaşık 7 milyon varillik teorik kapasitesi düşünüldüğünde, mesele artık Suudi Arabistan’ın iç güvenliği değildir. Avrupa’dan Asya’ya kadar enerji ithalatçısı ekonomilerin maliyet hesabının parçasıdır.
Ve burada Suudi Arabistan açısından belki de en rahatsız edici gerçek ortaya çıkıyor: Yıllarca Hürmüz’e alternatif oluşturmak için milyarlarca dolar harcanabilir; fakat alternatif güzergâhın kendisi de füze ve İHA menziline girdiğinde coğrafi çeşitlendirme güvenlik çeşitlendirmesi anlamına gelmez.
Sonuçta Meysan’dan havalanan İHA’nın asıl vurduğu şey yalnızca Suudi boru hattı değildir. O İHA, Irak devletinin egemenlik iddiasını; İran’ın vekâlet stratejisinin sınırlarını; Suudi Arabistan’ın enerji güvenliği mimarisini ve Körfez’de uzun süredir korunmaya çalışılan devlet-milis ayrımını aynı anda vurmuştur.
Bağdat şimdi tarihî bir eşikte duruyor. Bir operasyon komutanını görevden almak kolaydır. Bir soruşturma komisyonu kurmak da kolaydır. Zor olan, Irak toprağında savaş ve barış kararını yalnızca Irak devletinin verebildiğini göstermektir.
Çünkü egemenliğin nihai ölçüsü, başkentte kaç bakanlığınız bulunduğu değildir. Sınırlarınız içinden kimin ateş açacağına kimin karar verdiğidir.
Riyad şimdilik silahını ateşlemedi. Bu, Bağdat'a verilmiş diplomatik bir süredir. Fakat bir sonraki İHA aynı topraklardan havalanırsa, tartışma artık yalnızca “saldırıyı hangi milis yaptı?” sorusu üzerinden yürümeyecektir.
Çok daha ağır bir soru sorulacaktır:
Irak'ta devlet kim?
