-Kendisine Verilmiş Bir Hayattan Kendi Oluşuna Katılan İnsana-
Yirmi birinci yüzyılda insan olmanın en önemli meselelerinden biri, birey olmanın ne anlama geldiğini yeniden düşünmektir. Modern dünya bireysel özgürlükleri genişletmiş, geleneksel otoritelerin sorgulanmasını mümkün kılmış ve insanın kendi hayatı üzerinde söz sahibi olmasının önünü açmıştır. Bununla birlikte çağdaş insan, özgürleşmenin bütün imkânlarına rağmen yeni bağımlılık biçimleriyle karşı karşıyadır. Toplumsal normlar, ideolojik aidiyetler, dinsel otoriteler, tüketim kültürü, dijital algoritmalar ve teknolojik sistemler, insanın düşünme ve yaşama biçimlerini belirlemeye devam etmektedir. İnsan, bir taraftan özgürleşirken diğer taraftan kendisine sunulan kimliklerin ve hazır hayat tasarımlarının içinde yaşamaya yönlendirilmektedir.
Bu koşullarda birey olmayı yalnızca bağımsız bir kişiliğe sahip olmakla açıklamak yeterli değildir. Asıl mesele, insanın kendi varoluşunun oluşumuna katılabilmesidir. Yirmi birinci yüzyılın ihtiyaç duyduğu insan tipi, verilmiş kimliklerin taşıyıcısı değil, kendi oluşunun faili olan oluşsal bireydir.
Oluşsal birey, dünyaya belirli bir kimlikle gelmiş, değişmez bir özün içine yerleştirilmiş ve hayatı boyunca bu özü gerçekleştirmekle yükümlü bir varlık değildir. İnsan, biyolojik, tarihsel, kültürel ve toplumsal koşullar içerisinde dünyaya gelir. Fakat bu koşullar onun bütün varoluşunu önceden belirlemez. İnsan, kendisine verilmiş olanı aşma, sorgulama, dönüştürme ve yeniden anlamlandırma kapasitesine sahiptir. Onun varoluşu tamamlanmış bir gerçeklik değil, devam eden bir oluş sürecidir.
İnsanın oluşsal niteliği, özgürlüğün de anlamını değiştirir. Özgürlük, yalnızca dışarıdan müdahale edilmemesi veya istediğini yapabilme imkânı değildir. Özgürlük, insanın kendi varoluşunun kuruluşuna bilinçli biçimde katılabilmesidir. Kendi düşüncesini oluşturamayan, iradesini başkalarının iradesine teslim eden, bedenini ve hayatını başkalarının belirlediği normlara göre düzenlemek zorunda hisseden insan, biçimsel haklara sahip olsa bile oluşsal anlamda özgürleşmiş değildir.
Bu nedenle oluşsal birey, itaatin yerine düşünmeyi, dogmanın yerine sorgulamayı, bağımlılığın yerine özerkliği ve verilmiş kimliğin yerine kendi oluşunu koyar. Hiçbir otoriteyi, hiçbir geleneği, hiçbir ideolojiyi ve hiçbir kutsallık iddiasını insanın eleştirel aklının üzerinde konumlandırmaz. Onun için düşünce, devralınan doğruların tekrarı değil, hakikati sürekli araştırma ve yeniden değerlendirme faaliyetidir.
Oluşsal birey olmak, toplumsal ilişkilerden kopmuş atomistik bir birey olmak anlamına gelmez. İnsan, başkalarıyla, toplumla, kültürle ve doğayla ilişkileri içerisinde oluşur. Bireysellik ile ilişkisellik birbirinin karşıtı değildir. İnsan, başkalarıyla ilişki kurarak kendisini geliştirir; fakat bu ilişkiler içerisinde kendi iradesini kaybetmek zorunda değildir. Gerçek bireysellik, başkalarının varlığını ve özgürlüğünü tanırken kendi varoluşunun sorumluluğunu üstlenebilmektir.
Yirmi birinci yüzyılda bu meselenin yeni bir boyutu daha ortaya çıkmıştır: teknoloji. Dijitalleşme, yapay zekâ ve algoritmik sistemler insanın bilgiye erişimini, iletişimini ve gündelik hayatını dönüştürmektedir. Fakat teknolojik kolaylıkların artması, kendiliğinden insan özgürlüğünün genişlemesi anlamına gelmez. İnsan, düşünme, karar verme ve tercih etme faaliyetlerini giderek daha fazla teknolojik sistemlere devrettiğinde kendi oluşunun faili olmaktan uzaklaşabilir. Geleceğin temel sorusu, makinelerin ne kadar gelişeceğinden çok, insanın teknolojik gelişmeler karşısında kendi düşünsel ve varoluşsal özerkliğini koruyup koruyamayacağıdır.
Oluşsal birey, teknolojiyi reddeden değil, onu insanın özgürleşmesine katkıda bulunacak biçimde değerlendiren bireydir. Teknolojinin insanın yerine geçmesine değil, insanın imkânlarını genişletmesine önem verir. Çünkü insanın değeri yalnızca bilgi üretme kapasitesinden ibaret değildir; anlam oluşturma, sorumluluk üstlenme, sevme, yaratma, sorgulama ve kendi hayatına yön verme yeteneğinde de ortaya çıkar.
Oluşsal bireyliğin bir başka önemli boyutu bedensel ve varoluşsal özerkliktir. İnsan kendi bedeni, cinselliği, arzuları, düşünceleri ve inançları üzerinde söz sahibi olabilmelidir. Hiçbir toplumsal, dinsel veya ideolojik otorite, insanın bedeni ve varoluşu üzerinde sınırsız bir sahiplik iddiasında bulunamaz. İnsan, kendi hayatının edilgen nesnesi değil, oluşumuna katılan öznesidir. Bu öznelik, başkalarının özgürlüğünü tanıma ve onların varoluşuna saygı gösterme sorumluluğuyla birlikte anlam kazanır.
Oluşsal bireyliğin ahlaki temeli de burada ortaya çıkar. Ahlak, yalnızca dışarıdan bildirilen kurallara itaat etmek değildir. İnsan, kendi eylemlerinin sorumluluğunu üstlenebilmeli, başkalarının acısını ve özgürlüğünü hesaba katabilmeli, yaşamın çoğulluğunu tanıyabilmelidir. Özgürlük sorumluluktan, bireysellik başkalarının varlığından, insanın oluşu ise dünyayla kurduğu ilişkilerden bağımsız düşünülemez.
Sonuçta yirmi birinci yüzyılda birey olmanın anlamı, yalnızca kendisi için yaşamak değil, kendi varoluşunu bilinçli, özgür ve sorumlu biçimde kurabilmektir. İnsan kendisine verilmiş değildir; kendisini sürekli oluşturur. Bu oluş, ne bütünüyle önceden belirlenmiştir ne de koşulsuz bir iradenin keyfî ürünüdür. İnsan, içinde bulunduğu koşullarla karşılaşır, onları yorumlar, onlara karşı çıkar ve kendi varoluşuna yeni imkânlar açar.
Belki de çağımızın en önemli felsefi ve insani sorusu şudur: İnsan, kendisine sunulan hayatı yaşamaya devam mı edecek, yoksa kendi hayatının oluşumuna katılma cesaretini mi gösterecektir? Oluşsal birey, kendisine verilmiş bir hayatın sahibi olduğunu varsayan değil, kendi oluşunun sorumluluğunu üstlenen insandır. İnsan kendi oluşuna katılır ve kendi oluşunu yapar. Yirmi birinci yüzyılda özgürlüğün, insan onurunun ve bireyselliğin anlamı tam da bu noktada yeniden başlar.