İnsanın en büyük imtihanlarından biri, inandığı hakikatlere göre yaşamaktır. Çünkü din, insanın kendi arzularına göre şekillendireceği bir anlayış değil; insanın arzularını, davranışlarını ve ahlakını terbiye eden ilahî bir ölçüdür. Ne var ki bazı insanlar, hayatlarını dinin ölçülerine göre düzenlemek yerine dini kendi hayat tarzlarına uydurmaya çalışırlar. İşte tehlike tam da burada başlar.
Dindarlığına göre ahlak edinemeyen insan, zamanla kendi ahlakına göre bir din oluşturmaya başlar.
Böyle bir insan, işine geldiğinde ayetleri hatırlar, çıkarlarına dokunduğunda görmezden gelir. Kendi yanlışlarını meşrulaştırmak için dinî kavramları kullanır; fakat başkasının hatasını yargılarken dinin en katı hükümlerini gündeme getirir. Kendisine gelince hoşgörü, başkasına gelince hüküm dağıtır. Kendi kusurlarına mazeret, başkasının kusurlarına mahkûmiyet üretir.
Oysa din, insanın kendisini haklı çıkarma aracı değil, kendisiyle yüzleşme çağrısıdır.
Yüce Allah şöyle buyurur:
“Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap sebebidir.” (Saf, 61/2-3)
Bu ayet, söz ile davranış arasındaki uçuruma dikkat çeker. Dindarlık yalnızca konuşmak, anlatmak, eleştirmek ve başkalarına nasihat etmek değildir. Dindarlık, önce insanın kendi hayatında inandığı değerleri yaşamasıdır. Ahlakın eşlik etmediği dinî söylem, insanın üzerinde taşıdığı fakat hayatına yansıtmadığı bir iddiadan ibaret kalır.
Resûlullah (s.a.v.) şöyle buyurur:
“Müslüman, diğer Müslümanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir.” (Buhârî, Îmân, 4; Müslim, Îmân, 64)
Öyleyse bir insanın namazı, orucu, sakalı, tesettürü veya dinî söylemi kadar; dili, merhameti, adaleti, emanete bağlılığı ve insanlara karşı tutumu da önemlidir. İnsanların hakkını yiyen, kul hakkını hafife alan, iftira atan, kibirlenen, yalan söyleyen ve başkalarını inciten bir kimse, dinin şeklini taşısa da ruhunu ne kadar yaşayabilmektedir?
Kur'an bu çelişkiyi çok çarpıcı bir şekilde ortaya koyar:
“Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” (Bakara, 2/85)
Bu ayet, dinin hükümlerini işimize geldiği gibi seçip diğerlerini hayatımızın dışına itmememiz gerektiğini hatırlatır. Çünkü Allah'ın dini, insanın beğenisine sunulmuş bir tercihler menüsü değildir. Hoşumuza giden hükümleri kabul edip nefsimize ağır gelenleri görmezden gelmek, dini yaşamak değil, dini kendi arzularımıza mahkûm etmektir.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) de ahlakın dinî hayatın merkezindeki yerini şöyle ifade etmiştir:
“Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.” (Muvatta, Hüsnü'l-Huluk, 8)
Demek ki güzel ahlak, dinin kenarında duran tali bir mesele değildir. Aksine, peygamberî davetin temel hedeflerinden biridir. İbadet insanı kötülüklerden uzaklaştırmalı, iman merhameti büyütmeli, takva insanı adalete yaklaştırmalıdır.
Nitekim Rabbimiz şöyle buyurur:
“Şüphesiz namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.” (Ankebût, 29/45)
Burada insanın kendisine sorması gereken önemli bir soru vardır: Kıldığım namaz beni daha dürüst, daha merhametli, daha adil ve daha mütevazı yapıyor mu? Orucum öfkemi kontrol etmeyi, dilimi korumayı ve nefsime hâkim olmayı öğretiyor mu? İbadetlerim insanlarla ilişkilerime güzellik olarak yansıyor mu?
Eğer ibadetlerimiz hayatımızda ahlaki bir karşılık bulmuyorsa, dönüp kendimizi sorgulamalıyız.
Unutulmamalıdır ki din, insanın kusurlarına kılıf bulmak için değil, kusurlarını düzeltmek için gönderilmiştir. Allah'ın hükümlerini nefsimize göre eğip bükmek bizi hakikate yaklaştırmaz; aksine kendi arzularımızın esiri hâline getirir.
Bugün belki de en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, başkalarının dindarlığını ölçmekten önce kendi ahlakımızı sorgulamaktır. Kimin ne kadar ibadet ettiğini, hangi cemaatte bulunduğunu, hangi dinî kimliği taşıdığını tartışmadan önce şu soruyu kendimize sormalıyız: Benim inandığım din, benim ahlakımda ne kadar görünür?
Çünkü gerçek dindarlık, dini kendi karakterine benzetmek değil, karakterini dinin ahlaki ölçülerine göre inşa etmektir.
Aksi hâlde insan, nefsini değiştirmek yerine dini değiştirmeye kalkar. Hakikate teslim olmak yerine hakikati kendi arzularına teslim eder. Sonunda da dinin kendisini değil, kendi nefsinin ürettiği bir din anlayışını yaşamaya başlar.
Ve en büyük tehlike şudur: İnsan bir süre sonra kendi oluşturduğu bu anlayışı dinin kendisi zannetmeye başlar.
Oysa din bizim ahlakımıza göre şekillenmez; bizim ahlakımız dinin hakikatine göre şekillenmelidir.