İnsan eylemlerinin bir zaman ve mekan içerisinde oluşumu ve algılanması söz konusudur. Kant açısından zaman ve mekan insan için zorunlu kategorilerdendir. Bugüne gelindiğinde zaman ve mekan insan ve dünya arasındaki ilişkide farklı kurulumlar çerçvesinde değişimler geçirmiş görünmektedir.
Öncelikle zaman ve mekan deyince iki sabiteden bahsediliyor gibidir. Zira mekan insanın azade olamadığı, varlığı ve eylemlerinin zorunlu olarak kendisine iliştirildiği “yer”e tekabül etmektedir. Zaman ise dışına çıkılamayan, varlığı bir şekilde kuşatan, üzerinde tasarruf edilemeyen “an”ların bütününü ifade etmektedir. Fakat içinde yaşadığımız hayatta zaman ve mekana dair bazı değişimlerin meydana geldiğini de gözlemlemekteyiz.
Kur’an-ı Kerim dünya ile ahiret arasında zaman konusunda farklılık olduğunu belirtmektedir. Buna göre zaman insan zaviyesinden bakıldığında dünyada bir sabite olarak ortaya çıkarken âhirette bu zamanın uzunluğu değişmektedir. Tanrı açısından ise zaman görelidir. İslam düşüncesinde Allah ve âlem ilişkisinde tartışma konularından birisi zamandır. Yunan felsefesinde maddenin, dünyanın ve Tanrı’nın ezeliliği üzerinden çıkan tartışma, İslam düşüncesinde âlemin kıdemi meselesi etrafında tartışılır.
Bazı zaman ve mekanlar diğerlerinden farklılaşarak özel bir anlam ve değer kazanırlar. Bunlar daha çok kutsal zaman ve mekan olarak nitelendirilir. Nitekim Hz. Musa’nın vahiy için gittiği “Mukaddes Tuva vadisi” diğerlerinden ayrılmaktadır. Yine Mekke’de Kabe’nin bulunduğu yer mekan olarak diğerlerinden ayrılmıştır. Hakeza Medine Mescidi ile Kudüs’teki mescidin de benzer bir “kutsal”lık taşıdığını görmekteyiz.
Yine zaman olarak da böyle bir farklılaşmadan bahsedilebilir. Yahudiler için Cumartesi, Hıristiyanlar için Pazar ve müslümanlar için Cuma günü zaman olarak böyle bir nitelik taşımaktadır. Ayrıca Kadir gecesi ile diğer kandil gecelerinde de benzer durum görülmektedir. Özellikle pre-modern dönemde zaman kendi bütünlüğü ve “an”ların fasılasız biçimde birbirine bağlandığı perspektifle algılanmaktadır. Bu durum aynı zamanda insanın zaman ve mekana; daha bütüncül olarak bakarsan tarihe dair hafızasının oluşmasında önemli bir etkendir.
Modernite ile birlikte zaman ve kana dair değişimler kendisini göstermektedir. Bir kere zaman nicelleşerek “an”lar birbirinden farksız hale gelmiş ve insanın hayata dair kodlamalarını sona erdirmiştir. Nitekim insanlar “harman zamanı”, “bağ bozumu” gibi kodlamalarla aslında zamanın döngüsünü hafızalarında kalıcı hale dönüştürmektedirler. Gündelik hayat müslümanlar için namaz vakitlerine göre bölünmekte ve kodlanmakta idi. Modernite ile birlikte zaman nicelleşince günün ya da yılın herhangi “an”ının diğerlerinden farklılığı kalmamıştır. Eskiden sabah namazı sonrası başlayan ve yatsıdan sonra dinlenme ile sona eren günün “an”larının bir anlamı vardır. Halbuki bugün insanlar için neredeyse gece ve gündüz arasındaki bu farklar giderek belirsizleşmiştir. Belki de bayramların “ziyaret” yerine “tatil”e dönüşmesini de bu açıdan okumak mümkündür.
Bugün “mekan” anlayışında da bir değişimden bahsetmek gerekmektedir. Zira ekran ve “sanal”lığın ortaya çıkışıyla birlikte mekan eski sabiteliğini yitirmiş görünmektedir. Nitekim çok farklı mekandaki insanların aynı anda ekranda biraraya gelebilmeleri söz konusudur. Hatta bilindiği üzere metaverse uygulamalarıyla bir boyut daha artırarak insanların farklı mekanlara gidebilmeleri mümkün olmuştur. Yine “duymak” ile “görmek” arasındaki mesafenin giderek kısalması hatta yok olması zaman ve mekanı da birbiri üzerine yerleştirmektedir.
Şimdi bir sorunumuz bu zamanın parçalanışıdır. Onu da gelecek yazımızda ele alalım inşaallah.