İstanbul'un tarihî mirasının önemli parçalarından Ayasofya'da yürütülen restorasyon, yapının yer altında kalan bölümlerine ilişkin yeni araştırmaları da beraberinde getirdi. Yaklaşık 420 metrelik tünel hattındaki temizlik çalışmalarında önemli ilerleme sağlanırken, Yerebatan Sarnıcı yönüne uzanan su geçitleri, Roma döneminden kalmış olabileceği değerlendirilen yapılar ve farklı güzergâhlara açılan tüneller incelemeye alındı. Yer altındaki alanlardan çıkarılan yaklaşık 3 bin ton dolgu malzemesiyle uzun süredir kapalı olan tarihî mekânlar yeniden ortaya çıkarıldı.
Ayasofya'nın geçmişine ışık tutabilecek bulgular, yaklaşık iki yıldır devam eden yer altı araştırmalarıyla daha yakından inceleniyor. Yapının kuzeydoğu bölümündeki hipoje olarak bilinen mezar yapısı ve çevresinde sürdürülen çalışmalar, zaman içerisinde toprak ve molozla kapanmış alanların yeniden değerlendirilmesini sağlıyor.
Ayasofya Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Ahmet Güleç'in verdiği bilgilere göre, çalışmalar farklı etaplar hâlinde yürütülüyor. Üst örtüleri geçmişte zarar gördüğü için dolgu altında kalan bölümlerde temizlik yapılırken, mimari kalıntılar belgeleniyor ve tünellerin geçmişteki kullanım amaçları araştırılıyor.
Yerebatan Sarnıcı'na uzanan geçitte hâlâ su bulunuyor
Ayasofya'nın altındaki araştırmalarda en dikkat çekici başlıklardan biri, güney yönünde ilerleyen tünel hattı oldu. Güleç'in açıklamasına göre bu geçit doğrudan Yerebatan Sarnıcı yönüne ulaşıyor. Yıllar içinde biriken çamurun temizlenmesiyle güzergâhın takip edilebildiği tünelde hâlen su bulunması, tarihî su altyapısına ilişkin araştırmaları da önemli hâle getirdi.
Yaklaşık yüzde 3 eğimle ilerleyen tüneldeki suyun kaynağı ise henüz kesin olarak belirlenmiş değil. Bunun doğal bir yer altı kaynağından beslenebileceği gibi, geçmişte İstanbul'a su taşıyan dağıtım sistemlerinden biriyle ilişkili olabileceği de değerlendiriliyor. Bozdoğan Kemeri üzerinden gelen su şebekesi, üzerinde durulan ihtimaller arasında bulunuyor.
Araştırmalar sırasında Ayasofya çevresindeki diğer geçitlerin de güzergâhları belirlenmeye çalışılıyor. Kuzey yönünde ilerledikten sonra batıya dönen farklı bir tünelin tespit edilmesi, yer altındaki bağlantı sisteminin daha kapsamlı incelenmesini gerektiriyor.
Güleç ayrıca Yerebatan Sarnıcı'nda görev yapan uzmanlardan, sarnıcın içinden Hipodrom olarak bilinen At Meydanı yönüne ilerleyen başka bir tünel bulunduğuna ilişkin bilgi aldıklarını aktardı. Bu güzergâhın Ayasofya'daki geçitlerle ilişkisi konusunda ise kesinleşmiş bir bağlantı bulunmuyor.
Roma döneminden kalan yapıların izleri aranıyor
Yer altındaki mekânların tarihini belirlemeye yönelik çalışmalar, Roma dönemine ilişkin ihtimalleri de gündeme getiriyor. Bölgede şimdiye kadar altı ayrı mekân ve dokuz tünel tespit edildi. Güleç, bazı bölümlerin Roma döneminde inşa edilmiş olabileceğini, sonraki yüzyıllarda ise çeşitli müdahalelerle kullanılmayı sürdürdüğünü düşündüklerini belirtiyor.
Bu araştırmaların önemli aşamalarından biri, yakın zamanda açılan 2 numaralı tünel oldu. Burada ilerleyen incelemeler sırasında alınan örnekler laboratuvar analizine gönderildi. Elde edilecek sonuçların, mekânın tarihinin ve kullanım biçiminin anlaşılmasına katkı sağlaması bekleniyor.
Güleç'in mevcut değerlendirmesine göre söz konusu bölüm, Roma dönemindeki atriumun altyapı unsurlarından biri olabilir. Atrium, tarihî yapılarda giriş bölümünde yer alan avluya verilen isim olarak biliniyor. Ancak yapının dönemini ve işlevini kesinleştirecek bilimsel incelemeler henüz tamamlanmış değil.
200 metreyi aşan tünel araştırmaları Roma Caddesi'ni gündeme getirdi
Ayasofya'nın yer altındaki mimari dokusuyla ilgili dikkat çeken bir başka konu da tarihî Roma Caddesi ile olası bağlantı. Güleç, en uzun tünelde yürütülen çalışmaların 200 metreyi geçtiğini belirterek, eski kaynaklarda Küçük Ayasofya ile Sarayburnu arasında uzanan Roma Caddesi'ne ilişkin haritaların bulunduğunu hatırlattı.
Bu tarihî güzergâhın tünellerle bağlantısı henüz doğrulanmış değil. Bununla birlikte araştırmacılar, geçitlerin konumunu ve yönünü inceleyerek eski kent dokusuyla ilişkilerini ortaya çıkarmaya çalışıyor.
Yerebatan Sarnıcı yönündeki tünelde ise mevcut çalışma sınırına ulaşıldığı noktada ilerleme durduruldu. Bu durum, bütün güzergâhın henüz açığa çıkarılmadığını ve araştırmaların belirlenen çalışma alanları çerçevesinde sürdürüldüğünü gösteriyor.
Yer altından 3 bin ton dolgu çıkarıldı
Ayasofya'nın altında gerçekleştirilen çalışmaların boyutu, çıkarılan malzeme miktarıyla da ortaya çıkıyor. Araştırmalar kapsamında yaklaşık bin metreküp dolgu malzemesi tahliye edildi. Yoğunluk hesabına göre bu miktar yaklaşık 3 bin tona karşılık geliyor.
Çıkarılan malzemelerin tamamı aynı döneme ait değil. Yıllar içinde biriken çamur ve toprağın yanı sıra geçmişte bahçe düzenlemeleri sırasında ortaya çıkan molozların da bu alanlara doldurulduğu belirtiliyor. Üst örtüsü zarar gören kapalı bölümlerin zaman içerisinde bu malzemelerle doldurularak düzleştirildiği aktarılıyor.
Temizlik işlemleriyle birlikte dolgu altında kalan mekânlar yeniden görünür hâle geldi. Böylece yalnızca tünellerin iç bölümleri değil, farklı dönemlerde yapılan müdahalelerin izleri de araştırma konusu oldu.
Ayasofya'nın altındaki tüneller ne zaman ziyarete açılacak?
Restorasyonun tamamlanmasıyla birlikte gündeme gelen konulardan biri de yer altındaki tarihî bölümlerin ziyaretçilere sunulması. Ancak bu alanların ziyarete açılması konusunda henüz kesinleşmiş bir karar bulunmuyor.
Prof. Dr. Ahmet Güleç, bu yönde istek bulunduğunu ancak ziyaretçi kabulünden önce kapsamlı hazırlıkların yapılması gerektiğini belirtiyor. Özellikle insanların kapalı ve tarihî geçitlerde güvenli biçimde dolaşabilmesi, sağlık koşullarının sağlanması ve gerekli düzenlemelerin tamamlanması önem taşıyor.
Bu nedenle çalışmalar yalnızca temizlik ve arkeolojik incelemelerle sınırlı kalmıyor. Yer altı bölümlerinin gelecekte nasıl kullanılabileceği, hangi alanların ziyarete uygun olduğu ve güvenlik şartlarının nasıl sağlanacağı da değerlendiriliyor.
Ayasofya'daki restorasyon programı, yapının yer altında kalan tarihî katmanlarının belgelenmesi açısından yeni bir araştırma süreci başlattı. Yerebatan Sarnıcı yönündeki su hattı, Roma dönemiyle ilişkilendirilen mekânlar ve henüz bütün güzergâhı ortaya çıkarılmamış tüneller, çalışmaların öne çıkan başlıklarını oluşturuyor. Bu alanlarda yapılacak analizler ve incelemeler, Ayasofya'nın tarihî çevresine ilişkin mevcut bilgilerin genişletilmesine katkı sağlayacak.