Bakışın ahlakı, önce gözün terbiyesiyle başlar, ama hayâ yalnızca gözün meselesi değildir; Peygamber Efendimiz onu imanla iç içe gösterir. Hadislerde bu bağ defalarca vurgulanır. "Hayâ imandandır", "Hayâ ve iman birbirine eştir; biri kalktığında öbürü de kalkar", "Hayânın tamamı hayırdır." Bir başka hadiste ise "Her dinin bir ahlakı vardır; İslam'ın ahlakı hayâdır" buyrulur. Mehmet Görmez'in bu hadisten çıkardığı sonuçla söylersek, hayâ ahlakın bir parçası değil, bütün değerleri doğuran külli bir ahlaktır.

Bu külli ahlak, yalnızca bu ümmete de özgü değildir. Peygamber Efendimiz hayâyı bütün peygamberlerden gelen ortak bir miras olarak anar ve utanmazsan dilediğini yap, sözüyle bu ortak anlayışı ifade eder. malum olduğu üzre bu söz bir izin değil, bir tehdittir ve hayâ kalktığında insanı durduracak hiçbir şeyin kalmayacağının sözle ifadesidir. Bugün ekranlarda gördüğümüz sınırsız teşhir, bu sözün ne kadar derin bir hakikati dile getirdiğinin canlı şahididir.

Peki hakiki hayâ neye benzer? Bunu da yine Resulullah'ın kendi tarifinden öğreniyoruz. Bir gün ashabına "Allah'tan hakkıyla hayâ edin" buyurur. Sahabiler "Elhamdülillah, biz hayâ ediyoruz" deyince şöyle açıklar:

Allah'tan hakkıyla hayâ etmek, başı ve onun taşıdıklarını, yani aklı, gözü, kulağı, dili korumak; karnı ve onun içine aldıklarını korumak; ölümü ve çürümeyi hatırlamaktır. Ahireti isteyen dünyanın süsünü bırakır. Kim bunu yaparsa Allah'tan hakkıyla hayâ etmiş olur. Görmez'in yorumuyla bu hadis, hayâyı tıpkı takva gibi bir sorumluluk bilinci, bir zırh olarak tarif eder. Dikkat edilirse hayânın son halkası ölümü hatırlamaktır.

Bu tarifi tamamlayan bir ayrım daha vardır. Mehmet Görmez'in de hatırlattığı üzere İslam âlimleri hayâyı dört derecede ele almıştır:

Allah'tan hayâ, meleklerden hayâ, insanlardan hayâ ve insanın kendi nefsinden hayâsı. Meleklerden hayâ, Kur'an'ın bildirdiği değerli yazıcıların, kiramen katibinin (İnfitar, 10-12) her an yanımızda olduğu bilincidir. İnsanlardan hayâ, başkalarının hakkına, mahremine, gözüne saygıdır; tecessüsün ilacı da buradadır. Ama belki de çağımızda en çok ihtiyaç duyduğumuz, sonuncusudur, o da insanın kendinden hayâ etmesi, kimse görmese bile kendi gözünde küçülmemesi, kimse bilmese de kendi vicdanının önünde mahcup olmamak.

Bu dört derece birlikte düşünüldüğünde, görünme arzusuna verilen en derin cevap ortaya çıkar. Görünme arzusu insanı kalabalığın gözüne mahkûm eder. Hayâ ise insanı şu dört bakışın huzurunda yaşatır: Allah'ın, meleklerin, insanların ve kendi vicdanının.

Hayânın son derecesi olan insanın kendinden hayâ etmesi, bizi kaçınılmaz olarak kendi iç dünyamıza geri döndürür. Çünkü kendi vicdanının önünde mahcup olmamak, önce o vicdanla dürüstçe yüzleşmeyi gerektirir. Bunun için insanın kendine sorması gereken bazı sorular vardır:

Kimse takdir etmese de yaptığım işin değerine inanmaya devam edebiliyor muyum? Başkasının başarısını küçültmeden kendi sevincimi yaşayabiliyor muyum? Bir ortamda en bilgili, en etkili, en dikkat çeken kişi ben olmadığımda eksildiğimi hissediyor muyum? İyilik yaptığımda teşekkür beklemeden yoluma devam edebiliyor muyum? Eleştirildiğimde, yanıldığımda ya da hiç fark edilmediğimde kendimle barışık kalabiliyor muyum? Bir nimeti anlatırken Veren'i mi, kendimi mi öne çıkarıyorum?

Bu uzun yolun sonunda, başladığımız yere, o ilk bakışa dönüyoruz. Görünme arzusu, insanın kendine yönelttiği sessiz bir sorunun dışarıya taşmasıdır: Ben değerli miyim? Varlığımın bir anlamı var mı? Görülmeye layık mıyım?

Bazı insanlar bu soruların cevabını kalabalığın bakışında arar. Daha çok konuşur, daha çok gösterir, daha çok paylaşır. Ama kalabalığın dikkati sudan bir aynadır; dalgalandığında yüzümüzü dağıtır. Hiç kimse bütün zamanlarda, bütün ortamlarda, herkesin merkezinde olamaz. Değerini sürekli dışarıdan teyit ettirmeye çalışan insan, bitmeyen bir susuzluğu tuzlu suyla gidermeye çalışan biri gibidir.

Oysa kendi geleneğimiz bize bu soruların cevabını çok önceden vermiştir. İnsan zaten görülmüştür. Her an, her halde, en gizli köşesinde bile. Ama bu bakış onu teşhir etmek için değil, ona kıymet vermek için üzerindedir. Annesinin yüzünde var olduğunu öğrenen çocuk gibi, kendini O'nun huzurunda bilen insan da varlığının tanığını bulmuştur. Artık kalabalığın gözünde büyümeye ihtiyaç duymaz; kalabalığın gözünde küçülmekten de korkmaz. Nimetini anlatır, ama Veren'i hatırlatmak için. Görünür, ama kendini satmak için değil. Sessiz kalır, ama silindiği için değil, tamamlandığı için.

Belki de insanın kendisiyle kuracağı en sahici ilişki, her zaman görülmek zorunda olmadığını kabul ettiği yerde başlar. Çünkü insanın değeri, her ortamda ne kadar dikkat çektiğiyle değil, dikkat çekmediği zamanlarda nasıl bir insan olarak kaldığıyla ölçülür. Ekranlar kapandığında, alkışlar sustuğunda, kimse bakmadığında geriye kalan kişi, gerçekte kim olduğumuzdur. Ve insanın en büyük özgürlüğü, kendini kanıtlamak zorunda hissetmeden, hayâ ile, şükürle ve sükûnetle var olabilmesidir.