Cehalet çoğu zaman bilgi eksikliği olarak anlaşılır. Oysa toplumların asıl sorunu insanların her şeyi bilmiyor olması değildir; zaten hiç kimse her şeyi bilemez. Sorun, insanın bilmediğini kabul etmek yerine bilmediği şeyler üzerinde kesin hükümler vermeye başlaması ve kendi sınırlı bilgisini başkalarının hayatını düzenleme yetkisine dönüştürmesidir. Cehalet bu noktada masum bir bilgisizlik olmaktan çıkar ve bir iktidar biçimine dönüşür. Cehalet despotizmi, insanın kendi zihinsel sınırlarını tanımamasıyla başlar ve sonunda başkalarının düşünme, sorgulama ve yaşama hakkına müdahale etmeye kadar ilerler.
Despotik cehaletin temelinde bilgiye değil kesinliğe duyulan ihtiyaç vardır. Bilgi insanı çoğu zaman daha ihtiyatlı kılar; çünkü gerçekliğin karmaşıklığını, kendi bilgisinin sınırlılığını ve her açıklamanın yanılabilirliğini gösterir. Cehalet ise çoğu zaman kesinlik üretir. Dünyanın bütün karmaşıklığı birkaç basit açıklamaya indirgenir. İnsanlar iyi ve kötü, biz ve onlar, doğru ve yanlış olarak ayrılır. Belirsizlik ortadan kaldırılır. Şüphe zayıflık, soru sormak sadakatsizlik, eleştiri düşmanlık olarak görülür. Böylece düşüncenin yerini kanaat, araştırmanın yerini tekrar ve hakikatin yerini aidiyet alır.
Cehalet despotizminin dikkat çekici yanı, kendisini çoğu zaman cehalet olarak göstermemesidir. Kendisine “hakikatin sahibi” görüntüsü verir. Geçmişin bilgeliği, geleneğin otoritesi, çoğunluğun kanaati, aşkın kabul edilen metinler, liderlerin sözleri veya toplumsal alışkanlıklar sorgulanamaz bir doğruluk kaynağı haline getirilebilir. Burada belirleyici olan herhangi bir geleneğin veya inancın varlığı değildir. Asıl problem, bunların insan tarafından yeniden düşünülmesinin engellenmesidir. Bir düşünce tartışılabildiği sürece düşüncedir; tartışılamadığı anda otoriteye dönüşür.
Cehalet despotizmi yalnızca cahil insanların meselesi değildir. Eğitimli, kitap okuyan, akademik unvanlara sahip insanların da cehaletin despotik biçimlerine kapılması mümkündür. Diploma bilgi sahibi olmanın kanıtı olabilir ama düşünsel açıklığın garantisi değildir. İnsan öğrendiklerini sorgulamayı bıraktığında, sahip olduğu bilgi de zamanla bir dogmaya dönüşebilir. Bilgi insanı özgürleştirmek yerine kendi kimliğini ve grubunu savunmanın aracına dönüştüğünde, eğitimli cehalet ortaya çıkar. Bunun için cehaletin karşısına yalnızca eğitim değil, eleştirel akıl ve entelektüel tevazu koymak gerekir.
Cehalet despotizmi özellikle kamusal alanda güç kazandığında toplumun düşünme kapasitesini bozar. Uzmanlık küçümsenir, kanıtın değeri tartışılır, söylenti ile araştırma aynı düzleme yerleştirilir. İnsanların ne söylediğinden çok hangi gruba ait oldukları önem kazanır. Bir düşüncenin doğruluğu içeriğiyle değil, onu kimin söylediğiyle ölçülmeye başlanır. Böyle bir ortamda insan kendi kanaatini savunmak için gerçekliği değiştirmeye bile hazır hale gelebilir. Çünkü artık amaç gerçeği anlamak değil, aidiyeti korumaktır.
Cehalet ile iktidar arasında önemli bir ilişki vardır. Düşünen insan yönetilmesi daha zor insandır; çünkü verilen açıklamayla yetinmez, nedenini sorar. Soru soran insan yalnızca bilgi talep etmez, aynı zamanda otoritenin gerekçesini de görünür hale getirir. Bu nedenle despotik düzenlerin düşünsel zemini, çoğu zaman insanların soru sormaktan vazgeçtiği yerde oluşur. Cehalet böylece iktidarın doğal ortağı haline gelir. İktidarın her zaman zor kullanmasına gerek kalmaz; insanlar kendileri için düşünme yetisini başkasına devrettiklerinde tahakküm daha kolay işler.
Cehalet despotizminin en derin biçimi, insanın kendi hayatının anlamını ve yönünü belirleme kapasitesinden vazgeçmesidir. İnsan kendi aklını, deneyimini ve muhakemesini kullanmak yerine hazır cevaplara sığındığında yalnızca düşünsel özgürlüğünü kaybetmez; kendi oluşuna katılma imkânını da daraltır. İnsan kendisine verilmiş tamamlanmış bir varlık değildir. Kendini ilişkileri, deneyimleri, bilgisi, hataları, seçimleri ve dünyayla karşılaşmaları içinde oluşturur. Cehaletin despotik biçimi ise bu oluş sürecini kapatır. İnsana “sen zaten kimsin, neye inanmalısın, nasıl yaşamalısın ve ne düşünmelisin” sorularının cevaplarını önceden verir.
Cehalet despotizmine karşı mücadele yalnızca daha çok kitap okumakla veya daha fazla bilgi aktarmakla sınırlı değildir. Daha temel bir zihinsel dönüşüm gerekir: insanın yanılabilir olduğunu kabul etmesi. “Bilmiyorum” diyebilmek, entelektüel bir zayıflık değil, özgürlüğün başlangıç koşullarından biridir. Bilmediğini kabul eden insan öğrenebilir; yanılabileceğini kabul eden insan başkasını dinleyebilir; kendi görüşünün değişebileceğini kabul eden insan dünyaya açık kalabilir.
Özgür toplumun ölçüsü herkesin aynı şeyi bilmesi değildir. Tam tersine, farklı bilgilerin, deneyimlerin ve yorumların karşılaşmasına izin verebilmesidir. Hiç kimsenin bilgisizliği nedeniyle aşağılanmadığı, fakat hiç kimsenin bilgisizliğini başkaları üzerinde hüküm kurma hakkına da dönüştüremediği bir kamusal alan gerekir. Cehaletin kendisi insanîdir; cehaletten iktidar üretmek ise başka bir şeydir.
Cehalet despotizmi sonunda insanın dünyayla ilişkisini kapatır. Dünya artık keşfedilecek, anlaşılacak ve yeniden yorumlanacak açık bir gerçeklik olmaktan çıkar; önceden verilmiş cevapların doğrulanacağı kapalı bir alana dönüşür. Oysa insanın özgürlüğü tam da bu kapalılığın reddinde başlar. İnsan bilmediğini bilebildiği, bildiğini sorgulayabildiği ve gerektiğinde fikrini değiştirebildiği ölçüde özgürdür. Cehaletin despotik hale gelmesini engelleyen şey de budur: hakikatin hiçbir insanın, grubun veya otoritenin mülkü olmadığını kabul etmek.
Cehaletle mücadele etmek, insanlara ne düşüneceklerini öğretmek değildir. Onlara düşünme alanını geri vermektir. En tehlikeli cehalet, hiçbir şey bilmemek değil, insanın artık düşünmeye ihtiyaç duymadığını sanmasıdır.
