Şubat 1945’te Yalta’da üç lider fotoğraf verdiğinde dünya savaştan çıkmaya hazırlanıyordu. Kasım 2026’da Çin’in Shenzhen kentinde Trump, Putin ve Şi Cinping aynı masaya oturduğunda ise savaşlar sürüyordu. İki fotoğraf arasındaki seksen yılı aşkın mesafeye rağmen değişmeyen bir gerçek var. Büyük güçler, krizlerin biriktirdiği maliyeti kendi aralarında konuşmaya başladığında dünyanın geri kalanı kulak kesilir.

Yalta’ya giden yolu hatırlayalım. 1929 Buhranı üretimi ve ticareti çökertmiş, ülkeler gümrük duvarlarını yükseltmişti. Hammadde ve enerji mücadelesi Almanya ile Japonya’nın yayılmacılığına eşlik etti. İkinci Dünya Savaşı sonunda ABD dev bir sanayi kapasitesine kavuştu, İngiltere borçlandı, Sovyetler Birliği askerî ağırlığını Avrupa’ya taşıdı. Siyasi pazarlık Yalta’da yapıldı. Parasal düzenin temeli ise 1944’te Bretton Woods’ta atılmıştı.

O yıllarda diplomasinin arkasında fabrikaların üretim gücü, cephelerin asker ihtiyacı ve savaş ekonomisinin borçları vardı. ABD, müttefiklerine sağladığı yardımla geleceğin ticaret kurallarını da etkiliyordu. Yalta’nın fotoğrafında olmayan ülkelerin kaderi de masada konuşuluyordu. Bu tarihsel hafızayı hatırlamadan her üçlü görüşmeye yeni Yalta demek kolaycılık olur.

Bugünün büyük güçlerini buluşturan yol da çatışmalarla döşendi. ABD ocakta Venezuela’ya askerî operasyon düzenleyerek Nicolás Maduro’yu yakaladı. Şubatta İran’a yönelik ABD ve İsrail saldırıları yeni bir savaşı başlattı. Hürmüz’deki aksamalar petrol fiyatlarıyla birlikte üretim maliyetlerini de sarstı. Ukrayna’da savaş sürerken Rusya’ya yönelik yaptırımlar bankacılıktan enerjiye uzanan ilişkileri yeniden şekillendirdi. Washington, Pekin’e tarifeler ve teknoloji kısıtlamalarıyla baskı uyguladı.

Askerî hamlelerin ekonomik hedeflerle iç içe geçtiği böyle bir ortamda liderlerin uzlaşma araması şaşırtıcı sayılmaz. Fakat burada ortak bir düşmana karşı kurulmuş ittifak bulunmuyor. Washington Moskova ile çatışmayı sınırlamak, Pekin ile ticareti yönetmek ve kendi sanayisinin teknolojik üstünlüğünü korumak istiyor. Bu hedeflerin hepsine tek bildiride cevap verilemez.

Fakat Çin’in sorunu Amerikan baskısıyla sınırlı değil. Gayrimenkul sektöründeki daralma, zayıf hanehalkı tüketimi ve sanayideki kapasite fazlası ekonomiyi ihracata daha bağımlı kılıyor. İçeride satılamayan üretimin dış pazarlara yönelmesi, başka ülkelerin fabrikalarında fiyat baskısı yaratıyor. Ticaret savaşını bu nedenle gümrük vergilerinin ötesinde okumak gerekiyor. Kavga, kimin üreteceği ve kimin pazarını koruyacağı üzerine.

Pekin’in elinde önemli kozlar da bulunuyor. Kritik minerallerin işlenmesindeki ağırlığı, sanayi ölçeği ve geniş ihracat ağları onu kolayca dışlanabilecek bir rakip olmaktan çıkarıyor. Bu nedenle ABD ile Çin arasındaki karşılıklı bağımlılık, hem pazarlık zemini hem baskı kaynağı yaratıyor.

Bir de yeni güç alanı var. Yapay zekâ, ileri çipler, veri merkezleri ve bulut altyapısı. Yalta öncesi dönemin nükleer araştırmaları ne kadar stratejikse bugünkü hesaplama kapasitesi de o kadar belirleyici. Teknofeodalizm tartışması burada önem kazanıyor. Devletler güvenlik ve egemenlik konuşurken dev teknoloji şirketleri dijital altyapıları kontrol ediyor, erişimi ve veri akışını ekonomik ranta dönüştürüyor. Buna yeni bir üretim biçimi mi, kapitalizmin dönüşümü mü denileceği tartışılabilir. Güç yoğunlaşmasının yarattığı bağımlılık ise somut.

Peki Shenzhen’de ne oldu? 19 Kasım’daki görüşmeden dört başlıklı bir barış bildirisi çıktı. BM reformu, rafine petrol arzının artırılması, devlet yetkililerinin dokunulmazlığı ve nükleer risklerin azaltılması. Buna karşılık Ukrayna ve İran savaşlarına ilişkin açık bir çözüm takvimi duyurulmadı. Tarifeler, çipler ve kritik mineraller konusunda da üçlü bir anlaşma açıklanmadı.

Bildirinin uluslararası mahkemelerin yetkilerine ilişkin bölümü ayrıca dikkat çekiciydi. Liderlerin dokunulmazlığına yapılan vurgu, hukukun uygulanmasıyla devlet egemenliği arasındaki eski gerilimi yeniden gündeme taşıdı. Savaşların adlarının metinde geçmemesi de diplomatik bir ayrıntı sayılmaz. Zirve aynı masaya oturmayı mümkün kıldı, çözülmesi gereken sorunları ortadan kaldırmadı.

Zirvenin ardından tablo daha da belirginleşti. Washington’ın ileri yapay zekâ çiplerine ilişkin yeni sınırlamaları yürürlüğe girdi. Çin ile ticari ateşkesin geleceği belirsiz kaldı. Trump, Avrupa liderleriyle Ukrayna üzerine görüştü, ancak savaşın taraflarını bağlayacak bir sonuç ortaya çıkmadı. Diplomatik görüntü değişti, çıkar çatışmaları yerinde durdu.

Yalta ile Shenzhen arasındaki esas fark burada. İlki ortak düşmanı yenmeye yaklaşan müttefiklerin savaş sonrasını konuşmasıydı. İkincisi birbirini sınırlandırmaya çalışan üç gücün rekabeti yönetme arayışı. Üstelik Avrupa, Hindistan ve diğer ekonomiler 1945’in edilgen dünyasında yaşamıyor. Herkesin kendi hesabı var.

Türkiye için asıl ders büyük fotoğrafın kenarında yer kapmaya çalışmak olamaz. Enerjide ithalata, teknolojide dış tedarike, finansmanda dış kaynağa bağımlılık sürdükçe başkalarının pazarlığı bizim üretim maliyetimize yansır. Yeni dönemde ekonomik güvenlik, bağımsız siyasi karar verebilmenin maddi koşuludur.

Shenzhen yeni Yalta oldu mu? Henüz değil. Ama dünyaya şu gerçeği hatırlattı. Masada oturanların gücünü, masada olmayanların ne kadar bağımlı olduğu da belirliyor.