Bir savaşın nerede olduğunu harita gösterir. Nereye ulaştığını ise bazen bir liman, bir gemi rotası, bir tahıl fiyatı anlatır.
12 Ağustos gecesi Karadeniz kıyısındaki Novorossiysk Limanı’na düzenlenen saldırı, yalnızca bir limanın hikâyesi değildi.
Rusya’nın önemli tahıl terminallerinden ikisi ağır hasar gördü ve faaliyetlerini durdurdu. Rusya dünyanın en büyük buğday ihracatçısı. Saldırının ardından küresel buğday fiyatlarında yaklaşık yüzde 3’lük yükseliş görüldü.
Aynı günlerde, binlerce kilometre güneyde Hürmüz Boğazı’ndan geçen gemilerin sayısı sekize kadar geriledi. Kpler sekiz, LSEG 11 geçiş kaydetti. Savaş öncesinde ise günlük trafik yaklaşık 130-140 gemi seviyesindeydi. Babülmendep’te 30 geçiş görülmesi, bazı gemilerin Hürmüz’den uzaklaşarak alternatif güzergâhlara yöneldiğine işaret ediyordu.
Kuzeyde tahıl, güneyde enerji.
Haritada birbirinden uzak iki nokta.
Hayatın hesabında ise birbirine yaklaşan iki gelişme.
Çünkü savaşın gerçek sınırı yalnızca cephede çizilen çizgi değil.
Bir liman çalışmaz.
Bir gemi bekler.
Bir rota uzar.
Bir fiyat hareket eder.
Ve savaş, haritada ilerlemeden de dünyaya doğru yürümeye başlar.
İşte burada harita yetmez.
Harita bize nerede olduğunu gösterir.
Hayat ise nereye ulaştığını.
Karadeniz’deki saldırı ile Hürmüz’deki gerilimi aynı savaşın parçaları olarak görmek elbette doğru olmaz. Biri Rusya-Ukrayna savaşının, diğeri Ortadoğu’daki çatışmanın parçası.
Fakat birbirinden uzak savaşların aynı hayatın içine dokunabildiğini görmek gerekiyor.
Karadeniz’den çıkan tahılın yolu Ortadoğu ve Afrika’ya kadar uzanıyor. Hürmüz’den geçen enerji ise yalnızca Körfez ülkelerinin değil, dünya ekonomisinin hesabını etkiliyor.
Bir tarafta gıda var.
Diğer tarafta enerji.
İkisinin arasında ise insan hayatının en temel ihtiyaçları.
Bu nedenle savaşın etkisini yalnızca vurulan binalarda aramak eksik kalıyor.
Bazen asıl iz, vurulan binada değil;
ulaşamayan gemide görülüyor.
Türkiye’nin bulunduğu yere biraz daha dikkatli baktığımızda bu tablonun bizim açımızdan anlamı da belirginleşiyor.
Karadeniz’in güneyinde, Akdeniz’in doğusunda ve Avrupa ile Asya arasındaki ulaşım ve enerji güzergâhlarının üzerinde bulunan Türkiye, değişen yolların yalnızca izleyicisi değil.
Enerji arz güvenliğini güçlendirmek amacıyla güzergâh ve kaynak çeşitlendirmesini temel hedeflerinden biri olarak belirleyen Türkiye, aynı zamanda bölgesel enerji ticaret merkezi olmayı hedefliyor. Dışişleri Bakanlığı’nın enerji stratejisinde TANAP, TürkAkım, Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Güney Gaz Koridoru gibi projeler bu yaklaşımın somut örnekleri arasında sıralanıyor.
Bu yüzden mesele yalnızca bir boğazın açık veya kapalı olması değil.
Mesele, dünyadaki yollar değişirken hangi ülkelerin kendi bağlantılarını çeşitlendirebildiği.
Tek bir yola mahkûm olmak başka.
Birden fazla yolun kesiştiği yerde durmak başka.
Türkiye’nin stratejik ağırlığını biraz da buradan okumak gerekiyor.
Ortadoğu’daki son gelişmeler de bu büyük tablonun başka bir yüzünü gösteriyor.
Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında geçtiğimiz günlerde imzalanan savunma anlaşmasını daha önce ele aldık. Burada anlaşmanın maddelerini yeniden sıralamaya gerek yok.
Fakat gelişmenin kendisi, bölgedeki güvenlik ilişkilerinin yeni bağlantılar üzerinden şekillendiğini gösteren işaretlerden biri.
Güvenlik artık yalnızca sınır çizgileriyle okunmuyor.
Enerji yolları bunun içinde.
Deniz taşımacılığı bunun içinde.
Ticaretin devamlılığı bunun içinde.
Diplomatik temaslar da.
Böyle bakınca Ortadoğu’daki değişim yalnızca başkentlerde değil, limanlarda da okunuyor.
Bir ülkenin ağırlığı bazen masada kaç sandalyesi olduğuyla değil, hangi yolların birbirine bağlandığı yerde durduğuyla da anlaşılabiliyor.
Fakat burada başka bir ayrıntı daha var.
Gördüğümüz her hareket, geleceğin kesin haberi değil.
Bir limanın vurulması, bütün tahıl yollarının değişeceği anlamına gelmiyor.
Bir boğazdaki trafiğin düşmesi, bütün deniz ticaretinin aynı yönde ilerleyeceğini göstermiyor.
Bir fiyatın yükselmesi, aynı hareketin yarın da aynı ölçüde devam edeceğini garanti etmiyor.
Olgu başka, ondan çıkardığımız sonuç başka.
Bugün gördüğümüz şey, bize bugünü anlatır.
Yarın için ise ihtimallerden söz edebiliriz.
Bu ayrım özellikle savaş zamanlarında önem kazanıyor. Çünkü savaşın kendisi kadar, savaş hakkında kurulan cümleler de hızlanıyor.
Oysa bazı gelişmelerin anlamı, ilk görüntüsünden daha geç ortaya çıkıyor.
Bir limanın hasarı birkaç saat içinde görülüyor.
Alternatif rotanın etkisi günler sonra hesaplanıyor.
Bir ticaret yolunun yeniden kurulması ise aylar alabiliyor.
Haritadaki hareket hızlı olabilir; sonuçların ortaya çıkması aynı hızda gerçekleşmez.
Savaşın görünmeyen tarafı biraz da burada başlıyor.
Bir liman kapandığında yalnızca gemi beklemiyor.
İhracatçı yeni bir hesap yapıyor.
Üretici yeni bir fiyatla karşılaşıyor.
Nakliyeci rotasını değiştiriyor.
Sigortacı riski yeniden fiyatlıyor.
Alıcı başka bir yol arıyor.
Bütün bu küçük değişiklikler birleştiğinde, savaşın cephedeki görüntüsünden çok daha büyük bir ekonomik hikâye ortaya çıkıyor.
Bir füze bir limana düşüyor.
Etkisi başka bir ülkeye ulaşıyor.
Bir tanker Hürmüz’den geçemiyor.
Etkisi binlerce kilometre uzaktaki üretim maliyetine yansıyor.
Bir tahıl terminali çalışamıyor.
Etkisi başka bir ülkedeki sofraya kadar uzanıyor.
Savaşın coğrafyası ile savaşın faturası aynı değil.
Belki de bugün savaşları okurken ikinci bir haritaya ihtiyacımız var.
Üzerinde şehirler değil, yollar bulunan bir haritaya.
Gemilerin geçtiği yollar.
Enerjinin aktığı yollar.
Tahılın taşındığı yollar.
Ticaretin devam ettiği yollar.
Diplomasinin birbirine bağladığı yollar.
Çünkü dünya birbirinden kopuk odalardan oluşmuyor.
Bir yerde yaşanan güvenlik sorunu başka bir yerde ticaret hesabına dönüşebiliyor.
Bir limandaki yangın başka bir ülkedeki fiyat etiketine kadar ulaşabiliyor.
Bir boğazdaki belirsizlik, binlerce kilometre uzaktaki üreticinin planını değiştirebiliyor.
Türkiye açısından bakıldığında ise bu tablo yalnızca bir gelişme zinciri değil; coğrafyanın taşıdığı imkânların yeniden görünür hâle gelmesi anlamına da geliyor.
Çünkü yollar değiştiğinde, yolların kesiştiği yerlerin anlamı da değişir.
Bugün Ortadoğu’ya ve çevresindeki savaşlara bakarken yalnızca orduların hareketine değil, gemilerin hareketine de bakmak gerekiyor.
Limanlara.
Enerji güzergâhlarına.
Tahıl yollarına.
Ticaretin yönüne.
Ve ülkelerin birbirleriyle kurduğu yeni temaslara.
Çünkü savaş bazen sınırı geçmez.
Bir limanda kalır.
Bir geminin rotasını değiştirir.
Bir tahıl terminalini susturur.
Bir enerji hesabını yeniden kurar.
Sonra hiç beklemediğiniz bir anda, cepheden binlerce kilometre uzakta hayatınıza dokunur.
Harita yerinde dururken, hayat çoktan başka bir yöne hareket etmiş olabilir.
