“Uykumda bile beni terk etmiyorsun,
Gittikçe saflığını bozuyorum
Senden, bitirdiğim hava
Hicab duyuyorum!”

Celâl Sılay

Mahcûbiyet; utangaçlık, sıkılganlık olarak sözlükte karşılığını bulur. Bu özellikleriyle insana mahsus bir durumdur. İnsanın hâlini, yüzünü ve içindeki duyguların dışa vurumunu karşılayan bir kelime olarak düşündüğümüzde mahcûbiyetin çok daha fazla bir şey olduğunu anlarız.

İnsanı diğer varlıklardan ayıran durum, onun doğumundan ölümüne kadar bir eğitime, olgunlaşmaya ve değişmeye muhtaç olmasıdır. İnsan, kendisinden sonraki nesle aktardığı tecrübelerle hayatı kolaylaştırır. Mahcûbiyet kavramını da bu anlamda ele aldığımızda bir toplumda utanılacak konuların ve durumların neler olduğu, eskiden beri gelen tutumlarla ortaya çıkar. Bir de insanın içine yerleştirilen, onun karakterini oluşturan insaniyet nüvesinin zamanı geldiğinde kendisini ortaya çıkardığını görürüz.

Mahcûbiyet, insanın en temel davranış biçimlerindendir. Çünkü sakınılacak, utanılacak konular insanı insan bırakan davranışlarla mümkündür. Bu da mahcûbiyetle başlar. İnsan, en başta ilk atasının hatasıyla mahcuptur. Dolayısıyla yaratılış serüveninin ana konusu, bu mahcûbiyeti ortadan kaldıracak davranışlar geliştirmektir. Bu davranışlar insanı özüne kavuşturacak, onu kendi hakikatiyle yani yaratılış amacıyla buluşturacaktır. Bu, mahcûbiyet çekirdeğiyle başlar. Bu çekirdek olgunlaştıkça insan kimliğine kavuşacak ve “Ben insanım.” diyecektir. Çünkü insanı diğer canlılardan ayıran en önemli fark budur.

Mahcûbiyet, insanın en mükemmel hâlinin göstergelerindendir. İnsanı, mahcûp olanlar ve mahcûp olmayanlar şeklinde ikiye ayıracak olursak mahcûp olmayanların insanlıktan ve yaratılış gayelerinden uzaklaştıklarını, çürümeye doğru gittiklerini görürüz. Bugün mahcûp olmayanlar, insaniyet dairesinin dışına çıkarak hayvanî bir dürtüyle yaşam sürmektedir. Kimler mahcûp olur? Mükellef sahibi olan, kendisini bilen, niçin yaratıldığını bilen, her yerde ve her zaman gözlemlendiğini bilen insan mahcûp olur.

Mahcûbiyet, yakışanı yapabilmektir. İnsan, murakabe ve muhakeme ile donatılmış bir varlıktır. Bu sınırın dışına çıkıldığında taşkınlık, gayriahlakilik, başıboşluk, dengesizlik, isyankârlık ve insan dışılık kendini gösterir. Bugün çağımızın insan sûretlerinde mahcûbiyet göremediğimiz için insandaki en kıymetli değer zayıflatmıştır. Utanmak, yanlıştan, haramdan ve hakkımız olmayandan uzak durmak bizi insan sûretine büründürür.

Bugün toplumumuza baktığımızda hak etmediği yerde bulunan, hak etmediği makama oturan, hak etmediği ücreti alan, hak etmediği ödülleri alan ve hak etmediği övgülere layık olanların mahcûbiyet duymadıklarını görüyoruz. Bunlar, hakka ve hukuka giren, gerçeklerle yüzleşemeyen insan karakterinin en zayıf halkalarıdır. Bu sûretler, sütün içindeki siyah lekelerdir ama kendilerini belli etmezler. İşte insan bu farkı görmeli, bu fark üzerine düşünmelidir.

Mahcûbiyet, toplum nizamını tesis eden en güçlü unsurdur. İnsanın inancını güçlendiren, insanı mümeyyiz yani seçkin yapan, arınmış ve ar sahibi kılan mahcûbiyettir. Bugün çocukların mahcûbiyetten uzak durması, büyüklerin ise çocuklar karşısında mahcûbiyet perdesini kaldırmış olmaları ahlaki çöküntüyü getirmiştir. Milyonlarca talebenin yıllarca aldığı eğitim maalesef küçük bir mahcûbiyet duygusunu kazandıramıyor. Mahcûbiyet, karakterin şekillenmesinde ve oluşmasında en büyük etkendir. Sürekli sınırları aşan davranışlar sergileyen, şımarık hareketlerde bulunan çocuklar ne yazık ki olgunlaşamamaktadır. Hayatın her sayfasında olması gereken mahcûbiyet duygusu hayatımızdan çekildikçe sûretlerimiz daha itici, daha çirkin ve daha sevimsiz bir hâle dönüşecektir. Mahcûbiyet duymayanlar, huzursuz, güvensiz ve samimiyetsiz ilişkiler ortaya çıkaracaktır.

Mahcûbiyetten uzaklaştıkça insan hatalarını karakter hâline dönüştürüyor, pişkinleşiyor, sıkılmıyor, utanmıyor ve gittikçe arsızlaşıyor. Mahcûbiyetin bir rengi vardır. O renk, insanın yüzünde belirir. Eğer bu duygudan uzaklaşılmışsa itici bir yüzle karşılaşırız. Oysa insan, kendisi gibi düşünen, kendisini anlayacak ve dinleyecek muhataplarını buldukça mutlu olacaktır. Karakterini inşa edemeyen zavallılar, yüzlerindeki çiğlik ve çirkinlikle toplum içinde muhatap bulamayacaklardır.

Ancak şöyle de bir çelişkiyle karşı karşıyayız: Gücü ve imkânı olanlar her hâlükârda muhataplarını buluyor, işlerini yürütüyor, maddi kazanç elde ediyorlar. Ancak buna aldanmamak gerekir. İyiler sonunda kazanırlar.

"Beni bir mahcubiyet kendine hayran bıraktı/seni anlamış gibi yapanlar, sana eziyet verirken” dizesinde Bülent Parlak, mahcûbiyete sığınır.

Bugün tüm insan ilişkilerini ele aldığımızda mahcûbiyet duygusuyla hamurunu yoğuranların muhterem ve muteber insanlar olduğunu görürüz. Onların yeri asla doldurulamaz. Geçici kazanımlara, pozisyonlara ve imkânlara aldanmamak gerekir. İnsan, son yolculuğunda dünyaya ve sevdiklerinin yüzüne mahcûbiyetle bakabiliyorsa imtihanını vermiştir. Çünkü o insan kendisini bilir. Kendisini bilen niçin yaratıldığını bilir. Niçin yaratıldığını bilen Allah’ı bilir.

Celâl Sılay’ın “Mahcûbiyet” adlı şiirinin son bölümünde ise insanın dünyadaki tüm mahcûbiyeti özetlenir:

“Hangi dağlar içinden birikip geliyorsun,

Çeşmemde bol bol yıkanıyorum,

Senden, kirlettiğim su

Utanıyorum.”

Mahcûbiyet, insanın dünyalıklarla kirlenmemesi için kalbine, yüzüne ve gözüne konulan ve onu muhafaza eden bir insaniyet perdesidir. Bu perde düşerse insan esfeliyete düşer.

İnsan, mahcûbiyetle insaniyete yükselir. İnsan kalabilmek için mahcûp kalalım. Çünkü mahcûbiyet, mahbûbiyete kavuşturur.