Bazı kitaplar vardır, devrinde olduğu gibi asırlar sonra da etkisini sürdürür ve milletler için değerini muhafaza eder. Bu tür kitaplar tarihin onlara bahşettiği şansın yanında büyük bir çalışma, ilim ve mücadele sonucunda ortaya çıkmış, takdim edildikleri kişilerce hürmete layık görülmüş, ismi memleket aşırı coğrafyalarda da tanınır bilinir olmuştur. Öyle ki, aradan yıllar geçmesine rağmen etkisini yitirmemiş, bilim insanlarınca değişik yönleriyle ele alınmış, üzerinde çalışılmış, hakkında sayısız kitap ve makale yazılmıştır. İşte bu kitaplardan biri de Kutadgu Bilig’dir. Türk tarihinin diğer üç önemli kitabı ise şunlardır: Divânu Lügati't-Türk, Atabetü'l Hakayık, Divan-ı Hikmet

Günümüz Türkçesi ile “Mutluluk Veren Bilgi ya da Devlet Olma Bilgisi” olarak ifade edilen Kutadgu Bilig, 11. yüzyıl Karahanlı Türklerinden Yusuf Has Hacib'in Doğu Karahanlı hükümdarı ve Kaşgar Prensi Tabgaç Uluğ Buğra Kara Han'a (Ebû Ali Hasan bin Süleyman Arslan) atfen yazdığı ve takdim ettiği Orta Türkçe eserdir. Eser, Karahanlıca olarak da isimlendirilen Hakaniye lehçesi ile yazılmıştır.

Eser Karahanlı hükümdarı Tabgaç Kara Buğra hânlar hânının huzurunda okumuştur. Hâkan, şâirin kalem kudretini takdir ederek, ona iltifat etmiş ve yanına alarak, ona “has hâcib” unvanını vermiştir. Bundan dolayı nâmı Yusuf Has Hâcib olarak yayılmıştır. Üzerinde 18 ay uğraştığı eserinin bazı beyitlerinde (365-371) 50 yaşında olduğunu belirtmektedir. Bu beyitlerden hareketle O'nun 1019 yılı civarında doğduğunu söyleyebiliriz. Ölümü hakkında herhangi bir bilgi yoktur. Eserin ilave kısmında kendisinden bahsederken, ihtiyarladığını, hayatını insanlara hizmet etmekle geçirerek ibâdete geç kaldığını belirtmektedir.

Yusuf Has Hâcib (Balasagunlu Yusuf) hakkındaki bilgilerin tek kaynağı, yine kendi eserine sonradan eklenmiş olan manzûm ve mensûr mukaddimelerdir. Yusuf, XI. yüzyılda, Balasagun (Kuz-Ordu)’da doğmuştur. Asil bir aileye mensup olup, ilmi, fazîletleri, zühd ve takvası ile cemiyetin içinde en yüksek hizmet mertebesine ermiş bir zattır. Eserine Balasagun’da başlamış, daha sonra gittiği Kaşgar’da tamamlamıştır. (1069-1070)

Prof. Dr. Ömer Özden kardeşim bu kitabı yazarken çok ciddi rahatsızlıklar geçirmiş olmasına rağmen yine de gereken gayreti göstermiş ve kitabı yazmayı bırakmamıştır. İki cilt halinde yazılan kitabın önsözünde yazdıkları dikkat çekicidir ve adeta kitabın özeti şeklindedir: “Kutadgu Bilig’i okuduğunuzda Türk milletinin tarih serüveni, devlet anlayışı ve kültürünü öğrenmeniz mümkündür. Kitap, bir tarih kitabı olmamasına rağmen beyitler üzerinde titizlikle yapılan incelemeler, tarih anlayışımıza ışık tuttuğunu göstermektedir. Her ne kadar siyaset kitabı olarak yazılmamış olsa da içerisinde geçen karşılıklı konuşmalardan Türk siyaset ve devlet felsefesine dayanak olan ifadelerle karşılaşmanıza yol açmaktadır.

Kutadgu Bilig, özel olarak ahlak üzerine yazılmış bir kitap olmamakla birlikte, dikkatle incelendiğinde birçok ahlak meselesine cevap verir nitelikte olduğu da görülecektir. Özellikle içerisinde erdemler bahsi çok derinlikli olarak ele alınmıştır.

Bilindiği gibi erdemler, ahlak felsefesinin en temel konularını ve köşe taşlarını oluşturmaktadır. Yaptığımız çalışmada gördük ki milletimiz, Kutadgu Bilig’in yazıldığı dönem ve öncesinde erdemler konusunda oldukça gelişmiş durumdadır. Geçmiş asırlarda var olan erdemler korunduğu gibi yine o çağlarda erdemlerle ilgili var olan problemler de var olmaya devam etmektedir. Söz gelimi o zamanlar da vefasızlık varmış, bugün de var. Bunlar, insanlar yaşadıkça var olabilecek durumlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Fakat asıl merak ettiğimiz konu, bizim de bir felsefemizin/bilgeliğimizin olup olmadığı konusuydu ve bu çalışma ile de görüldü ki milletimiz, erken dönemlerden itibaren felsefeyle/bilgelikle ilgilenmiş ve bunu Kutadgu Bilig gibi eserlere de yansıtmıştır.”

Yusuf Has Hacib’in hayat hikâyesiyle başlayan kitap “Kutadgu Bilig’de Erdemler” adıyla iki cilt halinde basılmış ve birinci cildinde Kutadgu Bilig’in erdemle ilgi bölümleri çeşitli başlıklar halinde ele alınmıştır. Bunlardan bazıları şunlardır:

-Kutadgu Bilig ve Türk Kültürüne Katkıları

-Ahlakî bir değer olarak erdem.

-Kutadgu Bilig’de Birlikte Yaşama Erdemi.

-Kutadgu Bilig’de Adalet ve Kut (Mutluluk-Devlet)

-Kutadgu Bilig’de İyilik Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Cesaret Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Cömertlik ve Yardımseverlik Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Alçakgönüllülük (Tevazu Erdemi).

- Kutadgu Bilig’de Dostluk Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Sevgi-Gönül Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Töreli Olma Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Vefa Erdemi.

- Kutadgu Bilig’de Ölüm Anlayışı.

“Kutadgu Bilig’de Erdemler” in ikinci cildinde yazar Ömer Özden farklı bir yöne evrilerek eserin yazıldığı devir, Karahanlılar devrinde yazılan diğer eserler, eserin takdim edildiği Kaşgar hükümdarı Hasan Bin Süleyman, kitabın asıl ve bugünkü nüshaları (Herat, Fergana ve Mısır (Kahire), sonunda da Kutadgu Bilig’in orijinal metinleri ve günümüz Türkçesine çevirisi üzerinde durmuştur.

Yazarın bildirdiğine göre “Kutadgu Bilig isminden anlaşılacağı gibi, insana her iki dünyada tam manasıyla kutlu olmak için gereken yolu göstermek amacıyla kaleme alınmış bir eserdir. Birbirleriyle çok sıkı bağlı olan birey, toplum ve devlet hayatının ideal bir şekilde düzenlenmesi için gereken anlayış, bilgi ve erdemlerin ne olduğu, bunların ne şekilde elde edileceği, nasıl kullanılacağı üzerinde duran şair-düşünür, bununla kendi devrinde gündelik hayatın üstüne yükselenlerin düşüncelerine tercüman olmuştur. O, birçoklarının ısrarla iddia ettiği gibi, iyi olmaları için mevki sahiplerine tatsız mecazlarla ahlak dersi veren kuru bir öğütçü değildir. Yusuf Has Hacib, bu eseriyle insan hayatının anlamını çözümleyen ve onun toplumun, dolayısıyla da devletin içindeki görevini saptayan bir felsefe, bir hayat felsefesi sistemi kurmuştur.”

Arapça’nın ilim, Farsça’nın şiir dili olduğu bir dönemde Türkçe yazılan bu eserde kullanılan alfabe, kaynağına dönüş olarak mevcut duruma tepkidir. Ancak bugünkü mevcut nüshalara esas olan üçüncü defa yazılışında kullanılan alfabenin Arap harfleri diye bilinen asıl/orijinal Uygur Alfabesi yaygın Arap kavrayışı ile yazıldığı kesindir. Eser, Türkçe yazılmasına rağmen ölçüde Fars edebiyatı ölçüsü olan “aruz vezni” (faûlun faûlun faûlun faûl), nazım biriminde Fars edebiyatına da geçmiş Türk nazım birimi “beyit” kullanılmıştır. Eserin nazım biçimi, yine Fars edebiyatına ait olan “mesnevi” yani "mani" nazım biçimidir. (https://tr.wikipedia.org/wiki/Kutadgu_Bilig)

Türkçenin ve Türk’ün en önemli kaynaklarından olan Kutadgu Bilig ve buna ek olarak Divânu Lügati't-Türk, Atabetü'l Hakayık, Divan-ı Hikmet’le birlikte mutlaka okunması, hiç olmazsa haberdar olunması gereken bu eserlerden bigane kalmak Türklük bilincine yakışmamaktadır. Herkesin evinde bulunması gereken bu eserlerin yanında Prof.Dr.Ömer Özden’in “Kutadgu Bilig’de Erdem” adlı kitabı da bu konuyu açıklayıcı olması bakımından elde bulundurulmalı ve okunmalıdır.

Yazımızı “Kutadgu Bilig’de Erdem” adlı kitabın ikinci cildi s.62’de Yusuf Has Hacib’in “İnsanoğlunun Değerinin Bilgi ve Ahlaktan Geldiğini Söyler” başlıklı şiirini günümüz Türkçesiyle vererek bitirelim:

Tanrı insanı yarattı, seçerek yükseltti;

Ona bilgi, erdem ve anlayış verdi.

Ona hem gönül verdi hem de dilini açtı.

Hem alçak gönüllülük hem biçim hem hareket verdi.

Verdiği bilgiyle insan bugün yüceldi;

anlayış verdi ve düğüm çözüldü.

Tanrı kime anlayış, akıl ve bilgi verirse;

o, pek çok iyiliğe elini uzatır.

Bilgiyi büyük bil, anlayışı ulu;

bu ikisi yüceltir seçkin kulu.

Bu söze tanık işte şu söz geldi,

işit bunu sözü tam burada kes.

Anlayış nerede olsa ululuk bulur;

bilgi kimde olursa büyük o olur.

Anlayışlı olan anlar, bilgili olan bilir;

bilen ve anlayan dileğine daima erişir.

Bilginin anlamını öğren, bak ne der;

bilgili olandan hastalık gider.

Bilgisiz kişiyi hastalık bulur;

tedavi edilmezse kişi tez ölür.

Yürü ey bilgisiz, hastalığını tedavi ettir;

ey bilge, bilgisizliğin ilacını sen söyle.

Anlayış bir yulardır, insan onu elinde tutarsa;

Dileğine erişir ve bin türlü arzusuna ulaşır.

Anlayışın insana yararı çok olur;

insan bilgiyi bilirse aziz olur.

Bütün işini gücünü anlayışla işle;

eline geçen bu zamanı israftan bilgiyle koru.