Patrice Lumumba’nın iki ayı biraz aşan başbakanlığı, Kongo’nun sömürge düzeninden kurtulma çabasını ve bu çabanın nasıl kana bulandığını anlatıyor. Haitili yönetmen Raoul Peck’in filmi ise o hikâyeyi unutulmaya bırakmıyor.
Bir ülke bağımsızlığını ilan ettiği gün gerçekten özgürleşir mi? Kendi bayrağını göndere çeken, hükümetini kuran ve dünya tarafından tanınan bir devlet sömürge düzenini geride bırakmış sayılır mı? Afrika’nın yakın tarihi bu sorulara çoğu zaman acı cevaplar verdi. Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin ilk başbakanı Patrice Lumumba’nın hikâyesi de kâğıt üzerinde kazanılan bağımsızlıkla gerçek egemenlik arasındaki mesafeyi en açık gösteren örneklerden biri.
Haitili yönetmen Raoul Peck bu hikâyeyi 2000 yılında çektiği Lumumba ile beyazperdeye taşıdı. Fransa, Belçika, Almanya ve Haiti ortak yapımı olan 115 dakikalık filmde Lumumba’yı Eriq Ebouaney canlandırıyor. Peck bir liderin yükselişini ve trajik sonunu anlatırken Kongo’nun bağımsızlık sürecini, sömürgeci çıkarları ve Soğuk Savaş’ın kıtaya düşen gölgesini de aynı çerçevede ele alıyor. Film izleyiciyi daha ilk dakikalarda ağır bir sahneyle karşılıyor. Lumumba’nın öldürülmüş bedeni iz bırakmadan yok edilmeye çalışılıyor. Peck bu sahneyle filmin asıl meselesini baştan ortaya koyuyor. Bir insanı öldürmek yetmemiş, hatırasının da silinmesi istenmiştir. Çünkü bazı liderler öldükten sonra, hayattayken taşıdıkları siyasi güçten çok daha büyük bir anlam kazanır.
Zengin topraklar, yoksul halk
Patrice Emery Lumumba 2 Temmuz 1925’te, o dönem Belçika Kongosu olarak bilinen topraklardaki Onalua köyünde doğdu. Tetela halkına mensuptu ve sömürge yönetiminin Afrikalılara tanıdığı dar eğitim imkânları içinde yetişti. Gençlik yıllarında posta idaresinde memur olarak çalıştı, yazılar kaleme aldı ve siyasi tartışmalara katıldı. Sömürge düzeninin ürettiği eşitsizliği yakından tanıması onu zamanla bağımsızlık hareketinin en güçlü seslerinden biri hâline getirdi.
Kongo’nun bugününü anlamak için ise geçmişine bakmak gerekiyor. Belçika Kralı II. Leopold 1885’te Kongo’yu şahsi mülkü olarak yönetmeye başladı. Bölge 1908’de Belçika devletinin yönetimine geçti ve 1960’a kadar sömürge olarak kaldı. Leopold döneminde kauçuk ve fildişi için uygulanan zorla çalıştırma düzeni ağır bir şiddet ve kitlesel ölümler getirdi. Kotayı dolduramayanlar cezalandırıldı, insanların elleri kesildi ve köyler yakıldı. Hayatını kaybedenlerin sayısına dair tahminler birbirinden farklı olsa da Kongo Serbest Devleti dönemi modern sömürgecilik tarihinin en büyük insanlık trajedilerinden biri kabul ediliyor.
Ekonomi de hikâyenin merkezindeydi. Kongo bakırdan kobalta, elmastan uranyuma kadar büyük bir yeraltı zenginliğine sahipti. Bu zenginlik Kongolulara refah olarak dönmüyordu. Madenler, ticari imtiyazlar ve altyapı büyük ölçüde Belçikalı şirketlerin ve sömürge idaresinin kontrolündeydi. Maden yatakları bakımından en zengin bölge olan Katanga bu yüzden ayrı bir stratejik öneme sahipti. Lumumba’nın itirazı tam da bu düzeneydi. Onun için bağımsızlık, Belçikalı idarecilerin yerine Kongolu idarecilerin gelmesinden ibaret olamazdı. Ülkenin siyasi birliğini korumasını, doğal kaynakları üzerinde söz sahibi olmasını ve halkın kendi geleceğini kendisinin belirlemesini savunuyordu.
Kıtayı saran bağımsızlık rüzgârı
1950’li yıllar Afrika’da bağımsızlık hareketlerinin hız kazandığı bir dönemdi. Kwame Nkrumah önderliğinde 1957’de bağımsızlığını kazanan Gana, kıtanın dört bir yanındaki milliyetçi hareketlere ilham verdi. Lumumba 1958’in aralık ayında Gana’nın başkenti Akra’da toplanan Tüm Afrika Halkları Konferansı’na katıldı. Burada Nkrumah ile tanıştı ve Kongo’nun davasını kıta ölçeğinde bir dayanışmanın parçası olarak görmeye başladı. Bu temas onun siyasi düşüncesinde kalıcı bir iz bıraktı.
Lumumba, 1958 yılında kurulan Kongo Ulusal Hareketi’nin (Mouvement National Congolais) lideri olarak öne çıktı. Amacı ülkenin farklı etnik ve bölgesel topluluklarını tek bir siyasi çatı altında buluşturmaktı. Bu tutum, Kongo’nun bölünmesini isteyen ya da kendi bölgesinin çıkarını öne alan siyasetçilerle arasını giderek açtı. Artan bağımsızlık talepleri karşısında Belçika geri adım atmak zorunda kaldı. 1960’ta yapılan seçimlerin ardından Lumumba başbakanlığa getirildi. Kongo 30 Haziran 1960’ta bağımsızlığını ilan etti. Joseph Kasa-Vubu cumhurbaşkanı, Patrice Lumumba ise ülkenin ilk başbakanı oldu.
Bağımsızlık töreni filmin en etkileyici bölümlerinden birini oluşturuyor. Belçika Kralı Baudouin törendeki konuşmasında II. Leopold’ü Kongo’ya medeniyet götüren bir hükümdar olarak andı ve Belçika’nın ülkeye yaptığı katkıları öne çıkardı. Sömürge geçmişinin sorumluluğunu üstlenmekten uzak bir konuşmaydı bu.
Lumumba ise programda kendisine ayrılmış bir konuşma olmamasına rağmen kürsüye çıktı. Kongoluların yıllarca maruz kaldığı aşağılanmayı, zorla çalıştırmayı ve şiddeti açıkça dile getirdi. Bağımsızlığın Belçika’nın bir lütfu olmadığını, Kongoluların uzun ve acı dolu mücadelesiyle kazanıldığını vurguladı. Bu konuşma Kongo tarihinin unutulmaz anlarından biri olarak hafızalara kazındı.
Bağımsızlık neden krize dönüştü?
Sömürge idaresinin çekilmesi Kongo’nun sorunlarını bitirmedi. Yeni devlet zayıf kurumlarla ve derin siyasi ayrılıklarla yola çıkmıştı. Ordunun komuta kademesinde hâlâ Belçikalı subaylar vardı. Bağımsızlığın üzerinden bir hafta bile geçmeden, 5 Temmuz 1960’ta orduda isyan çıktı. Belçikalı komutanların varlığına ve Kongolu askerlere yönelik ayrımcılığa tepki olarak başlayan ayaklanma kısa sürede yayıldı. Belçika, yaşananları gerekçe göstererek ülkeye asker gönderdi. Kriz bununla da sınırlı kalmadı. Ülkenin en zengin bölgesi Katanga, Moïse Tshombe önderliğinde 11 Temmuz 1960’ta bağımsızlığını ilan etti. Kısa süre sonra Güney Kasai’de de ayrılıkçı bir yönetim kuruldu.
Katanga meselesi krizin ekonomik yüzünü açıkça gösteriyordu. Bölgedeki madenler ve Belçikalı Union Minière şirketinin çıkarları ayrılıkçı yönetimin ayakta kalmasında belirleyici rol oynadı. Belçika’nın Katanga’ya verdiği destek, Lumumba’nın ülkeyi tek merkezden yönetme çabasını büyük ölçüde boşa çıkardı.
Soğuk Savaş da bu sırada Kongo’ya taşındı. Lumumba, Katanga’daki ayrılıkçı hareketin sona erdirilmesi için Birleşmiş Milletler’den askerî destek istedi. Ancak Genel Sekreter Dag Hammarskjöld, BM kuvvetlerinin Kongo’daki iç siyasi çatışmalara taraf olamayacağını ve Katanga’ya karşı merkezî hükümetin yanında savaşamayacağını belirtti. Beklediği desteği alamayan Lumumba bu kez Sovyetler Birliği’nden yardım istedi. Washington bu adımı komünist nüfuzun Afrika’nın ortasına yerleşmesi ihtimali olarak okudu. Lumumba açısından mesele ise ülkesinin toprak bütünlüğünü korumak için ihtiyaç duyduğu desteği bulmaktı.
5 Eylül 1960’ta Cumhurbaşkanı Kasa-Vubu, Lumumba’yı görevden aldığını açıkladı. Lumumba bu kararı tanımadı ve bu kez kendisi Kasa-Vubu’nun görevden alındığını ilan etti. Siyasi kriz 14 Eylül’de Albay Joseph Mobutu’nun gerçekleştirdiği darbeyle yeni bir aşamaya geçti. Mobutu tarafsızlık ve düzen sağlama iddiasıyla yönetime el koydu. Bu müdahale Lumumba’nın siyasetten tasfiye edilmesinin yolunu açtı. Lumumba kısa süre sonra tutuklandı.
Suikastın arkasındaki güçler
Lumumba 17 Ocak 1961’de Katanga’ya götürüldü ve aynı gün orada öldürüldü. Yanında Maurice Mpolo ve Joseph Okito da kurşuna dizildi. Cinayetin ardından cesetler yok edilmeye çalışıldı. Kalıntıların ortadan kaldırılması, Lumumba’nın mezarının bir direniş sembolüne dönüşmesini engelleme isteğiyle ilişkilendirildi.
Cinayetin arka planı yıllarca tartışıldı. Belçika Parlamentosu’nun kurduğu araştırma komisyonu 2001’de yayımladığı raporda, Belçika hükümetinin Lumumba’nın siyasi olarak bertaraf edilmesini istediğini ve Belçikalı yetkililerin onun Katanga’ya nakledilmesinin örgütlenmesinde etkili olduğunu ortaya koydu. Komisyon, Katanga yönetiminin verdiği öldürme kararını Belçika hükümetinin doğrudan emrettiğini gösteren bir belgeye ulaşamadı. Buna karşılık Belçikalı yetkililerin Lumumba’nın hayatını korumak için gereken adımları atmadığını ve ölümüne giden süreçten ahlaki sorumluluk taşıdığını tespit etti. Belçika hükümeti bu raporun ardından 2002’de Kongo halkından ve Lumumba’nın ailesinden resmen özür diledi.
ABD’nin rolü de en az bu kadar önemli. Sonradan açıklanan belgeler, CIA’nın Lumumba’yı ortadan kaldırmaya yönelik planlar hazırladığını doğruladı. ABD Dışişleri Bakanlığının yayımladığı tarihsel belgeler de Lumumba’nın öldürülmesi ya da etkisiz hâle getirilmesi için planlar yapıldığını gösteriyor. Ancak eldeki kanıtlar, CIA’nın Lumumba’nın fiilen öldürülmesinde doğrudan rol oynadığı sonucuna varmaya yetmiyor. Lumumba ve iki arkadaşı Katanga yönetiminin emriyle infaz edildi. Belçikalı görevliler de bu sürecin içinde yer aldı.
Silinemeyen hatıra
Lumumba’yı öldürenler onu tarihten de silmek istemişti. Olan bunun tam tersi oldu. Adı Afrika’da sömürgeciliğe karşı direnişin simgelerinden biri hâline geldi. Belçika 2022 yılında, Lumumba’nın bedeninden geriye kalan tek parça olan bir dişi ailesine teslim etti ve bu kalıntı Kinşasa’da toprağa verildi. Ölümünün üzerinden altmış yılı aşkın bir süre geçmişti.
Raoul Peck’in filmi de aynı hafıza mücadelesinin bir parçası. Film, Lumumba’yı kusursuz bir kahraman olarak yüceltmekten çok, sınırlı imkânlarla ve kuşatılmış bir ülkede bağımsızlığı gerçek kılmaya çalışan bir siyasetçi olarak anlatıyor. İzleyiciye bıraktığı soru ise hâlâ güncelliğini koruyor. Kaynakları, ordusu ve kararları başkalarının elinde kalan bir ülke, bayrağını değiştirmekle özgürleşmiş sayılır mı?
Kongo’nun 1960 sonrası tarihi bu sorunun cevabını acı biçimde verdi. Lumumba’nın hayali bir ülkenin bağımsızlık ilanına sığmadı. Belki de bu yüzden aradan geçen onca yıla rağmen hâlâ konuşuluyor.
