Afrika’daki bağımsızlık mücadelelerini savaş meydanları, siyasi liderler ve silahlı örgütler üzerinden okumak tabloyu eksik bırakır. Sömürgecilik gündelik hayatın içine yerleştiğinde, ona karşı verilen mücadele de evlere, mahallelere ve aile ilişkilerine taşındı. Bir tutuklama, ortadan kaybolan bir eş, hapishane kapısında bekleyen bir aile zamanla çok daha büyük bir hikâyenin parçası hâline gelebiliyordu. Sarah Maldoror’un 1972 tarihli filmi Sambizanga böyle bir hikâye anlatıyor.
Film, 1960’ların başında Portekiz sömürgesi Angola’da geçiyor. Merkezde tutuklanan eşi Domingos’u arayan Maria var. Maria’nın başta tek derdi kocasının nerede olduğunu öğrenmek. Yol boyunca tanıştığı insanlar, tanık olduğu baskı ve sömürge düzeninin gündelik yüzü bu kişisel arayışı adım adım siyasal bir farkındalığa çeviriyor.
Bir Mahalle, Bir Hapishane, Bir Tarih
Filmin adı, Luanda’nın yoksul işçi mahallelerinden birinden geliyor. Sömürge yönetiminin siyasi tutukluları kapattığı hapishanelerden biri de Sambizanga’daydı. 4 Şubat 1961’de Luanda’da sömürge yönetimine karşı silahlı saldırılar düzenlendi ve şehirdeki hapishaneler bu saldırıların hedefleri arasındaydı. Bu tarih bugün Angola’nın bağımsızlık savaşının başlangıcı olarak kabul ediliyor. Maria’nın kocasını aradığı günler bu ayaklanmadan kısa bir süre öncesine denk gelir. Film ayaklanmanın kendisini göstermez. Onu hazırlayan gerilimi, korkuyu ve mahallelerde sessizce kurulan dayanışmayı anlatır.
Angola’ya Uzanan Bir Yönetmen
Sarah Maldoror 1929’da Fransa’da doğdu. Babası Karayipler’de, Fransa’ya bağlı denizaşırı bir bölge olan Guadeloupe’tandı. Maldoror, sömürgecilik karşıtı mücadeleleri sinemasının merkezine koyan öncü yönetmenlerden biri oldu. Sambizanga çoğu kaynakta Afrika’da bir kadının çektiği ilk uzun metrajlı filmlerden biri olarak anılır. Angola ile bağı bu filmden çok önce başlamıştı. Gillo Pontecorvo’nun La Bataille d’Alger filminin hazırlık sürecinde asistan olarak çalıştı. Ardından Angola’daki bağımsızlık mücadelesini konu alan Monangambé adlı kısa filmi çekti. Bu ilginin bir de kişisel tarafı vardı. Hayat arkadaşı Mário Pinto de Andrade, Angola Halk Kurtuluş Hareketi’nin (MPLA) kurucularından ve ilk başkanıydı. Andrade, Sambizanga’nın senaryosunu Maldoror ve Fransız yazar Maurice Pons ile birlikte kaleme aldı. Film bu yüzden mücadeleye dışarıdan bakan bir gözlemcinin işi gibi durmaz. Hareketin içinden gelen bir bakışı taşır.
Kongo’da Çekilen Bir Angola Filmi
O yıllarda Angola’da çekim yapmak mümkün değildi, ülke hâlâ Portekiz yönetimi altındaydı. Film bu nedenle komşu Kongo’da, Brazzaville çevresinde çekildi. Oyuncuların büyük kısmı profesyonel değildi. Maria’yı Yeşil Burun Adaları’ndan ekonomist Elisa Andrade, Domingos’u ise Kongo’da sürgünde yaşayan Angolalı militan Domingos de Oliveira canlandırdı. Kadronun bağımsızlık hareketleriyle bu kadar iç içe olması, kurmaca ile dönemin siyasi gerçekliği arasında sıkı bir bağ kurdu.
Filmde Portekizcenin yanında Luanda çevresinde konuşulan Kimbundu da duyulur. Bu tercih, Angola toplumunun sömürgecinin diline sığmayan yapısını görünür kılar. Lingala’nın varlığı ise daha çok çekimlerin Kongo’da yapılmasıyla ilgilidir ve filmin hangi koşullarda üretildiğini hatırlatır.
Domingos’tan Maria’ya
Sambizanga, Angolalı yazar José Luandino Vieira’nın A Vida Verdadeira de Domingos Xavier adlı romanından uyarlandı. Kitabın adı Domingos’u işaret etse de filmde anlatının ağırlık merkezi kayar. Domingos’un hapishanede yaşadıkları anlatılmaya devam eder ama izleyicinin yol arkadaşı Maria olur. Siyasi mücadele, tutuklanan militanın deneyimiyle birlikte geride kalan ailenin, özellikle de eşinin yaşadıkları üzerinden kurulur.
Maria’nın Yolculuğu
Domingos bir şantiyede çalışan, bağımsızlık hareketiyle bağlantılı bir işçidir. Bir sabah evinden alınır ve Luanda’daki siyasi polis hapishanelerinden birine götürülür. Maria ne olduğunu bilmeden onu aramaya başlar. Bebeğini sırtına bağlayıp şehre yürür, karakoldan karakola gider, kapıları çalar, sorular sorar ve çoğu zaman cevapsız kalır.
Maria’nın siyasi bilinci uzun konuşmalarla ya da ideolojik açıklamalarla şekillenmez, yaşadıklarıyla şekillenir. Kocasının tutuklanması ona daha önce görmediği bir dünyanın kapısını açar. Karşılaştığı insanların da benzer baskılar altında yaşadığını gördükçe kendi derdi ile toplumun ortak derdi arasındaki bağ güçlenir. Maria’yı çaresiz bir kadın olarak okumak bu yüzden eksik kalır. Silah taşımaz, örgütte bir görevi yoktur. Ama yürüyüşü, inadı ve yolda kurduğu ilişkiler mücadelenin başka bir yüzünü açığa çıkarır.
Mahallenin Direnişi
Maldoror bağımsızlık mücadelesini silahlı erkeklerin hikâyesi olarak anlatmaz. Filmde kadınlar, çocuklar, yaşlılar, işçiler ve mahalle sakinleri direnişi farklı biçimlerde taşır. Domingos’un hangi hapishanede olduğu haberi ağızdan ağıza, bir çocuğun gözlemiyle başlayıp militanlara kadar ulaşır. İnsanlar yiyecek paylaşır, tutuklananların ailelerine sahip çıkar, korkuya rağmen birbirini yalnız bırakmaz. Bu küçük eylemler, mücadelenin gündelik hayat içinde nasıl örgütlendiğini gösterir.
Domingos da hapishanede kendi direnişini sürdürür. Gördüğü işkenceye rağmen yoldaşlarının adlarını vermez. Maria şehirde onu ararken o içeride susar, iki hikâye birbirine dokunmadan yan yana ilerler.
Sömürge Düzeninin Yüzleri
Film, sömürge toplumundaki çatışmayı siyahlar ile beyazlar arasındaki basit bir karşıtlığa indirgemez. Domingos’u sorgulayıp döven polisler arasında siyahlar da vardır. Sömürge yönetimi gücünü kısmen yerel insanlar üzerinden kullanır. Öte yandan bağımsızlık hareketi farklı kökenlerden insanları bir araya getirir ve aralarında hareketi destekleyen beyazlar da bulunur. Maldoror böylece eşitsizliği ten rengiyle açıklamakla yetinmez. Siyasal baskının yanında ekonomik ve sınıfsal ayrımlar da anlatıda yer alır. Zenginler ile yoksullar arasındaki uçurum, sömürge düzenini anlamanın bir başka anahtarıdır.
Savaş Sahnesi Olmayan Bir Bağımsızlık Filmi
Sambizanga’da cephede ilerleyen ordular, tanklar ya da uzun çatışma sahneleri yoktur. Kamera hapishanelerde, mahallelerde, evlerde ve tozlu yollarda dolaşır. Maria’nın yürüyüşleri uzun planlarla izlenir, bekleyişlerin ağırlığı izleyiciye de geçer. Kamera yüzlere yakın durur ve anlatıyı büyük olaylardan çok bakışlar, sessizlikler ve küçük jestler taşır. Maldoror sömürgeciliğin gücünü polis, hapishane, bürokrasi ve korku gibi gündelik hayatın içine sinmiş mekanizmalar üzerinden gösterir.
La Bataille d’Alger ile Birlikte Okumak
Bu yönüyle Sambizanga, daha önce ele aldığımız La Bataille d’Alger ile birlikte okunabilir. Pontecorvo’nun filminde Cezayir sokaklarında ve Casbah’ta örgütlenen FLN ağlarını izleriz. Maldoror’un filminde ise Angola’daki mücadelenin gündelik hayattaki bağlantılarını görürüz. Aradaki fark belirgindir. La Bataille d’Alger şehirdeki örgütlü direnişi ve sömürge ordusuyla çatışmayı öne çıkarır. Sambizanga aynı türden bir mücadelenin aileler, mahalleler ve sıradan insanlar üzerindeki izini bir kadının gözünden takip eder.
Gösterimler ve Yeniden Keşif
Sambizanga 1972’de tamamlandığında Angola henüz bağımsız değildi. Savaş sürüyordu ve bağımsızlık ancak 1975’te geldi. Maldoror’un filmi bu yüzden bitmiş bir savaşa geriye dönüp bakmıyordu, mücadele sürerken çekilmiş bir filmdi. Film 1972’de Kartaca Film Festivali’nde Altın Tanit ödülünü kazandı ve uluslararası festivallerde gösterilerek daha geniş bir izleyiciye ulaştı.
Sonraki yıllarda Sambizanga’yı izlemek giderek zorlaştı. Maldoror 2020’de hayatını kaybettikten sonra film, African Film Heritage Project kapsamında restore edildi. Martin Scorsese’nin kurucusu olduğu The Film Foundation’ın World Cinema Project’i, Cineteca di Bologna ve projedeki diğer kurumların çalışmalarıyla film yeniden gösterime girdi ve yeni kuşaklarla buluştu.
Son Sahne
Domingos hapishanede gördüğü işkencenin ardından hayatını kaybeder. Maria sonunda kocasının öldüğünü öğrenir. Film onun yasını uzun bir ağıtla anlatmaz. Son sahnede mahallede bir toplantı yapılır, Domingos’un nasıl öldüğü anlatılır ve verdiği mücadele hatırlanır. Bir militan kimsenin onun için ağlamaması gerektiğini söyler. Gözyaşlarının yerini kararlılık alır ve hapishaneye yönelik bir saldırının hazırlığına işaret edilir.
Maria yola kocasının nerede olduğunu öğrenmek için çıkmıştı. Yürüdüğü yollarda sömürge düzeninin nasıl işlediğini gördü, aynı acıyı yaşayan insanlarla karşılaştı. Domingos’un ölümü bu yolculuğu tamamlar. Bir ailenin kaybı mahallenin hafızasına, oradan da bağımsızlık mücadelesinin ortak hafızasına karışır.
