Osmanlı Devleti’nin Akdeniz donanması kaptanlarından Kemal Reis’in yeğeni olan Pîrî Reis 1465 yılları civarında, Gelibolu’da doğmuştu, asıl adı Muhiddin Pîrî idi. İbn-i Kemal, Gelibolu’da doğup büyüyen çocuklar için, “Gelibolu’da doğan çocuklar, timsah gibi su içinde büyür, beşikleri ecel tekneleridir,” der. Pîrî de çocukluk yaşını aştıktan sonra, kendisini amcasının gemilerinde bulmuş, 11 yaşından itibaren 14 yıl aralıksız, onun bütün seferlerine katılmıştı. 1487-1493 yılları arasında Kemal Reis’le birlikte Gırnata’daki Müslümanların İspanya’dan Kuzey Afrika sahillerine taşınmasına yardımcı olmuş, ayrıca Akdeniz’in Batı kıyılarında, o devrin Batılı korsanlarıyla çarpışmış, gemiler zapt etmişti. Ancak 1511’de, Kemal Reis’in gemisinin bir fırtına sonucu batması sonucu boğularak hayatını kaybetmesiyle, Pîrî arkasındaki güçlü destekten mahrum kalmıştı!

***

Pîrî Reis, Osmanlı Devleti’nin denizlerle olan münasebetlerinin arttığını gördüğünden, bir dünya haritasına ihtiyaç olduğunu hissetmiş, donanmadan bir süreliğine ayrılarak Gelibolu’ya çekilmişti. 1513 yılında ilk eseri olan ve şimdi elimizde sadece Amerika kısmı bulunan birinci dünya haritasını hazırlamıştı. 1517’deki Mısır Seferi sırasında Yavuz Sultan Selim’le şahsen tanışma fırsatı bulan ve hazırladığı dünya haritasını padişaha takdim eden Pîrî Reis, büyük iltifata mazhar olmuştu. Koca sultan, dünya haritasına bakarak: “Dünya ne kadar küçük,” dedikten sonra, haritayı ikiye bölmüş, “Biz doğuyu elimizde tutacağız,” diye eklemişti.

***

Yabancı araştırmacılarca en mükemmel coğrafya belgesi kabul edilen bu eserin sahibi Pîrî Reis, dünya haritasının tamamını çizmişse de, elimizde bulunan parça, sadece Avrupa ve Afrika kıtalarının batı sahillerini, Atlas okyanusunu, Orta ve Güney Amerika’nın doğu bölgelerini göstermektedir. Haritalarda, o zamana kadar kıyı ve körfezler gelişigüzel yarım dairelerle gösterilmesine rağmen; ünlü amiral, bu alana önemli bir yenilik getirmiş, kıyıların girinti ve çıkıntılarını, bugünküne yakın seviyede tespit etmiş, nehirlerin çiziminde bile, aynı başarıyı gösterebilmişti. Pîrî Reis’in buluşu olan, denizaltı kayalıklarının (+) işareti ile gösterilmesi, bugün bile hidrografi dairelerince değiştirilmeden kullanılmaktadır.

***

Jean Severzoon’un 1520’de Amsterdam’da bastırdığı harita, Pîrî Reis’in eserinden 7 yıl sonra yapılmasına rağmen, ne Afrika, ne Avrupa, ne de Amerika kıtalarının ölçüleri Pîrî Reis’inki ile asla karşılaştırılamaz. Meselâ; Amerika diye gösterilen kıta, bir avcının boynuz barutluğu şeklini andırmakta ve Afrika’nın hemen yanı başında görülmektedir! Eğer Kolomb bir harita çizmiş olsaydı, Severzoon da ondan yararlanarak Amerika’yı böyle mantıksız şekilde çizmeyecekti. Hâlbuki Amerika’ya gitmediği kesin olan Pîrî Reis’in ustaca çizdiği harita, onun kabiliyetini her türlü takdirin üzerine çıkarmaktadır. Ana dili olan Türkçenin yanı sıra Rumca, İtalyanca, İspanyolca ve Portekizce de bilen Pîrî Reis, gidip görmediği yerlerin, çağına göre en doğru haritalarını çizerek, onu dünya medeniyetinin huzuruna çıkarması, sadece Türk denizciliği değil, dünya ilim ve irfanı için de haklı bir gurur vesilesidir.

Ayrıca Pîrî Reis, “Kitab-ı Bahriye” adını verdiği, çağları aşan bir coğrafya eseri telif etmiş, 1526’da dönemin padişahı Kânûnî Sultan Süleyman’a takdim ettiği eseri sebebiyle kendisinden büyük tebrik ve takdir görmüştü.

***

Pîrî Reis 1528’de, birincisinden 15 yıl sonra, ikinci bir dünya haritası daha çizmişti. Harita tekniği bakımından, deniz haritalarının en ileri örneği sayılan bu eserin gösterdiği alan, Atlas okyanusunun kuzeyi ile Kuzey ve Orta Amerika’nın o sıralarda yeni keşfedilmiş kıyılarıydı. Bu haritada öncekinde görülmeyen “Yengeç Dönencesi” dahi çizilmişti. Pîrî Reis bu haritada, henüz keşfedilmeyen yerleri çizmeyip, bu kısımları harita üzerinde beyaz bırakmış, bilinmeyen alanları çizmediğini söyleyerek, bilim metotlarının kurallarına göre hareket etmişti. Ancak haritanın elimizde bulunan kısmı, maalesef sadece bütünün sol üst parçasından bir köşedir. Pîrî Reis’in bu ikinci haritası da Türk bilim hayatı için büyük değer taşımaktadır.

Ünlü amiral, 1554 yılında vefat ettiğinde yaşı 80’i aşmış bulunuyordu.