Bugün Dünya Felsefe Günü. UNESCO bu günü her yıl kasımın üçüncü perşembesine yerleştiriyor. Aynı günlerde Akdeniz kıyısında, Antalya'da, COP31 sürüyor. Yüzü aşkın ülkenin delegesi, iklim için aynı masanın etrafında. İki takvimin aynı haftaya düşmesi bir tesadüf olabilir. Ama bu tesadüf, Platon'un yaklaşık yirmi dört asır önce kurduğu bir mağarayı akla getiriyor.
Sahneyi gözünüzün önüne getirin. Yer altında, uzun ve loş bir mağara. İçeride çocukluğundan beri orada yaşayan insanlar var. Boyunları ve bacakları zincirli, başlarını çeviremiyorlar. Arkalarında bir ateş yanıyor. Ateşle aralarında alçak bir duvar uzanıyor ve duvarın üstünde birileri taştan, tahtadan yapılmış insan ve hayvan figürleri taşıyor. Mahkûmlar bu figürlerin kendisini hiç görmüyor, yalnızca karşı duvarda titreyen, uzayıp kısalan gölgelerini görüyor. Gölgelerin sırasını en iyi ezberleyene, hangisinin hangisinden sonra geleceğini en iyi kestirene övgüler, onurlar bile veriyorlar.
Devlet'in yedinci kitabında anlatılan bu hikâyede içlerinden biri çözülür ve mağaranın ağzına çıkar. Güneş önce gözlerini yakar, bakamaz. Sonra alışır, gerçek şeyleri görür, nihayet güneşin kendisine bakabilir. Platon'un asıl vurgusu dönüşte yatar. Adam aşağı iner, gördüğünü anlatır. Arkadaşları ona inanmaz. Gözleri bozulmuş olarak dönmüştür, yukarı çıkmak insanı sakat bırakır. Sokrates bir adım daha ileri gider: Onları çözüp yukarı çıkarmaya kalkanı ellerine geçirseler öldürmezler miydi?
Bu hikâyeyi hep cehaletin eleştirisi diye okuruz. Oysa daha ince bir yanı var: Mahkûmlar aptal değildir, hatta hesapta ustadırlar. Gölgeler üzerinde tartışır, ölçer, tahmin yürütür, ödüllendirirler. Yanıldıkları şey zekâ değil, bakış yönüdür.
Şimdi Antalya'daki salona bakalım. COP31 Başkanı Sayın Bakan Murat Kurum, Pazartesi günü Belém 1,5 Derece Misyonu raporunun görüşüldüğü toplantıda rakamları aktardı. Mevcut politikalar sürerse yüzyıl sonunda sıcaklık artışı 2,6 ile 2,9 derece arasında olabilir. Açıklanan taahhütlerin tamamı yerine getirilse bile tahmin 1,7 ile 2,3 derece arasında kalıyor. Rapor iki mesafe gösteriyor, dedi Sayın Bakan: Bilimin gerektirdiğiyle mevcut hedefler arasındaki mesafe, bir de verilen sözlerle sahada yapılanlar arasındaki mesafe. Aynı gün, konferansın en hassas bölümünde olduklarını, müzakerelerin sürdüğünü de ekledi. COP31 Müzakereler Başkanı ve Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Sayın Chris Bowen ise ilk haftanın görüşmelerinden 144 paragraflık bir taslak metin çıktığını ve müzakerelerin yapıcı bir yaklaşımla ilerlediğini belirtti.
Bu iki mesafe, Platon'un mağarasının iki ayrı ölçüsü gibi. Biri duvarla güneş arasındaki fark, öbürü duvarın kendi içindeki fark: Yazılan ile yapılan. Hedefler, tavanlar, parantez içine alınmış cümleler, "gönüllü" ile "bağlayıcı" arasındaki incelikler gerekli ve emek isteyen işler. Biri, bir fiilin kipinde ısrar etmek için sabaha kadar direnir. Ama emeğin kendisi bazen mağaranın ateşi gibi çalışır, dikkati duvara çeker.
Aynı konuşmada Sayın Bakan, felsefe gününe yakışır bir isme başvurdu: Hans Jonas. Jonas'ın hatırlattığına göre gelecek kuşaklar bugünün karar masalarında temsil edilmiyor, çünkü henüz doğmamış insanların kendi haklarını savunacak bir sesi yok. Bu masada bulunmayanların yaşayacağı dünyayı, bugün masadakiler belirleyecek. Mağara benzetmesi burada bir kat daha derinleşiyor. Mağaranın dışı yalnızca güneşin değil, henüz doğmamış olanların da yeri. Gölgelere bakarken onların sofrasını kuruyoruz.
Bir an hayal edelim. Sokrates salona girmiş, delegelerin arasında dolaşıyor. İtiraz etmiyor, yalnızca soruyor.
"Bu rakamlar ne söylüyor?"
"Verdiğimiz sözlerin hepsini yerine getirsek bile sıcaklığın bir buçuk derecenin üstünde kalacağını."
"Peki bu sözler kimin elinde?"
"Her ülkenin kendi elinde."
"O hâlde duvardaki rakam kimin, güneşteki sıcaklık kimin?"
Salon sessizleşir. Sokrates cevap beklemez. Çünkü o cevap almak için değil, kişinin kendi cevabına dönüp bakması için sorar.
Eleştirmek kolay. O yüzden büyük sözler vermeden, masaya yer bulabilecek dört küçük işten söz edelim.
Birincisi, her taahhüde bir sahip ve bir tarih. "Gönüllü" yazılan her satırın yanına kimin, neyi, hangi tarihe kadar, hangi ölçüyle yapacağı eklenebilir. Bağlayıcılık tartışması sürse de takip edilebilirlik bugünden başlayabilir.
İkincisi, metnin yanına sahadan bir sayfa. Hedeflerin yanına belediyelerin, kooperatiflerin, çiftçilerin tablosu konabilir. Sayın Bakan'ın ikinci mesafe dediği şey ancak orada görünür olur. Hesap verme de yılda iki haftalık bir konferansa değil, mevsimlere yayılır.
Üçüncüsü, masaya bir boş sandalye. Her karar metninin sonuna tek bir soru yazılabilir: Bu karar, 2050'de on beş yaşında olacak bir çocuğa nasıl anlatılır? Jonas'ın sesi olmayanlar için dediği şey, böylece bir cümlenin sorumluluğuna dönüşür.
Dördüncüsü, sade bir dil. Yüz kırk dört paragraflık taslak metni okuyacak vakti olmayan bir yurttaş için tek sayfalık, kuru cümlelerle yazılmış bir özet. Gölgeyi okuyabilenle güneşe bakabilen aynı insan olabilir, yeter ki ona okunur bir duvar verilsin.
Bir de bize dair bir şey var: Kendi duvarımıza bakmak. Kuruyan dere yatağı, mevsimsiz gelen sel, her yıl biraz daha yukarı çıkan fatura. Bunlar gölge değil, güneşin bizim sokağımıza düşen ışığıdır. Bir günlüğüne rakamı bırakıp onlara bakmak, felsefenin günü için fena bir hatıra olmaz.
Antalya'daki delegelerden zincirlerini koparıp dışarı çıkmalarını beklemek haksızlık olur. Onlar da kendi ülkelerinin, seçmenlerinin, sanayilerinin duvarına bakan insanlar. Ama duvardaki en doğru hesap bile güneşi yerinden oynatmaz.
Gölgeyi oylamak, güneşi durdurmaz.