Dünya siyasetinin en önemli sorunu artık yalnızca savaşlar, ekonomik krizler, enerji rekabeti veya büyük güçlerin çıkar çatışmaları değil. Bunların üzerine bir de öngörülemez bir Amerikan başkanının diplomasi anlayışı eklendi.

Donald Trump'ın dış politikası, uluslararası ilişkilerin onlarca yıllık birikimini, diplomatik teamüllerini ve devletler arasındaki güven ilişkilerini ciddi biçimde tartışmaya açıyor.

Dünya, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından büyük bedeller ödeyerek bir uluslararası düzen kurmaya çalıştı. Birleşmiş Milletler, uluslararası hukuk, diplomatik müzakereler, ittifaklar ve karşılıklı güven mekanizmaları bu düzenin temel taşlarıydı. Elbette bu sistem hiçbir zaman kusursuz olmadı. Güçlü devletler zaman zaman uluslararası hukuku kendi çıkarları doğrultusunda yorumladı, savaşlar önlenemedi, siviller hayatını kaybetti.

Ancak bütün eksikliklerine rağmen dünya, krizlerin yalnızca güç gösterisiyle değil, müzakere ve diplomasiyle çözülmesi gerektiği konusunda ortak bir anlayış geliştirmişti.

Donald Trump'ın siyaset ve diplomasi anlayışında ise bu geleneksel yaklaşımın yerini çoğu zaman kişisel ilişkiler, ani açıklamalar, tehditler ve sürekli değişen mesajlar alıyor.

Bir devlet başkanının sabah söylediğiyle akşam söylediğinin birbirini tutmaması artık sıradan bir siyasi tartışma olarak görülemez. Çünkü söz konusu olan sıradan bir siyasetçi değil; dünyanın en büyük askerî ve ekonomik güçlerinden birinin başkanıdır. Söylediği her sözün piyasalar, savaşan ülkeler, müttefikler ve düşman olarak tanımlanan devletler üzerinde karşılığı vardır.

19 Kasım'da Çin'in Shenzhen kentinde gerçekleştirilen Trump, Putin ve Xi Jinping zirvesi, dünya siyaseti açısından son derece önemli bir görüntü ortaya çıkardı. ABD, Rusya ve Çin liderleri aynı masa etrafında buluştu. İlk bakışta bu görüntü, küresel sorunların çözümü için yeni bir diplomatik fırsat olarak değerlendirilebilirdi.

Ancak asıl tartışma, zirvenin diplomatik fotoğrafından çok, ortaya çıkardığı siyasi mesajlarda yatıyor.

Trump, Putin'le görüşmesinde Rus liderini “arkadaşım” diye tanımladı. Ardından Washington'da yaptığı açıklamalarda Putin'le ilişkisinin çok iyi olduğunu, Xi Jinping ile de mükemmel ilişkiler kurduğunu söyledi.

Peki, burada sorulması gereken soru şu: Bir Amerikan başkanının Rusya Devlet Başkanı'yla kişisel ilişkisinin iyi olması, Ukrayna'da yada ortadoğu’da yaşanan savaşın gerçeklerini değiştirebilir mi?

Nitekim Zelenskiy, Trump'ın Putin'i arkadaş olarak tanımlamasına karşılık, Putin'in Ukrayna için düşman ve katil olduğunu söyledi. Bu açıklama, savaşın tarafları arasındaki derin uçurumu bir kez daha ortaya koydu.

Burada mesele Trump'ın Putin'le konuşması değildir. Diplomasi zaten konuşabilmeyi gerektirir. Mesele, bir ülkenin güvenlik kaygıları ve egemenlik hakları yeterince güvence altına alınmadan, karşı taraf ülkenin lideriyle kurulan kişisel yakınlığın barışın kendisiymiş gibi sunulmasıdır.

Barış, iki liderin birbirine gülümsemesiyle sağlanmaz. Barışın gerçek ölçüsü, silahların susması, işgalin sona ermesi, sivillerin korunması ve saldırıya uğrayan ülkenin geleceğinin güvence altına alınmasıdır.

Putin'in zirve sonrasında Ukrayna'yla doğrudan müzakereye kapıyı kapatan açıklamaları da bu açıdan dikkat çekicidir.

Trump'ın kişisel ilişkilerine yüklediği anlam ile sahadaki siyasi ve askerî gerçeklik arasında ciddi bir mesafe bulunmaktadır.

Evet; Trump'ın İran politikasında’da bu öngörülemezliğin çok daha tehlikeli sonuçlar doğurabileceği bir başka alan.

İran'ın nükleer programı, İsrail'in sözde güvenlik kaygıları, ABD'nin bölgedeki askerî varlığı ve Körfez ülkelerinin çıkarları zaten son derece karmaşık bir denklem oluşturuyor.

Trump, İran'ın nükleer silah edinmesine izin verilmeyeceğini savunuyor. İran'ın kalan nükleer tesislerinin kısa sürede vurulabileceğini söyleyerek askerî seçeneği sürekli gündemde tutuyor.

İran'la yeni bir anlaşma sağlanamaması durumunda çatışmanın geleceğine ilişkin yeni kararların gündeme gelebileceğini belirtiyor.

Burada üzerinde durulması gereken konu, İran'ın nükleer silah edinmesinin engellenmesi hedefinin ötesindedir.

Bir ülkenin nükleer tesislerini vurmak, o ülkenin nükleer kapasitesini tamamen ortadan kaldırmak anlamına gelmez. Aksine, askerî saldırılar nükleer programın daha gizli, daha kontrolsüz ve daha tehlikeli biçimde sürdürülmesine yol açabilecek yeni bir güvenlik ortamı yaratabilir.

Üstelik İran'a yönelik geniş çaplı bir askerî harekâtın sonuçları yalnızca İran sınırları içerisinde kalmayacaktır. Hürmüz Boğazı, petrol ve doğal gaz sevkiyatı, Körfez ülkeleri, İsrail, Irak, Suriye ve diğer bölge ülkeleri bu çatışmanın doğrudan veya dolaylı tarafları hâline geliyor.

Dünya enerji piyasalarında yaşanacak bir sarsıntı, milyonlarca insanın ekonomik yaşamını etkileyebilir. Yeni göç dalgaları, bölgesel misillemeler ve büyük güçlerin karşı karşıya gelmesi ihtimali ortaya çıkabilir.

Nükleer silahların kullanılması ihtimali ise insanlığın karşı karşıya kalabileceği en ağır felaketlerden biridir.

Dolayısıyla hiçbir devlet başkanı, askerî gücünü kullanma kapasitesini diplomatik müzakerelerin yerine koyamaz.

Güç, diplomasinin alternatifi değil, uluslararası güvenlik düzeninin sorumlulukla kullanılması gereken araçlarından biridir.

Trump, Putin ve Xi Jinping'in bir araya geldiği üçlü zirve, uluslararası ilişkiler bakımından sembolik açıdan çok önemli.

Ancak zirvenin sonuçlarına bakıldığında, tarihî görüntüyle somut diplomatik kazanımlar arasında belirgin bir fark olduğu görülüyor.

Üç liderin yayımladığı ortak bildiride Birleşmiş Milletler reformu, enerji arzının artırılması, uluslararası mahkemelerin yetkileri ve nükleer risklerin azaltılması gibi başlıklar yer aldı.

Bildiride nükleer savaşın kazanılamayacağı ve asla yapılmaması gerektiği vurgulandı. Ayrıca nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog kurulması kararlaştırıldı.

Bunlar elbette önemli başlıklar.

Fakat aynı bildiride dünyanın en yakıcı iki savaşı olan Ukrayna ve İran çatışmalarına ilişkin somut bir çözüm yol haritasının bulunmaması dikkat çekiciydi.

Üç büyük gücün liderleri aynı masada oturmuş, dünya barışından söz etmiş, fakat masadan kalktıklarında Ukrayna'daki savaşın nasıl sona ereceği ve İran krizinin nasıl çözüleceği konusunda bağlayıcı bir takvim sunamamışlardı.

Üstelik zirvenin en önemli kazanımlarından biri olarak sunulan nükleer silahların sınırlandırılması konusunda da somut müzakere takvimi açıklanmadı.

Zirvenin bir başka önemli sonucu ise Putin'in uluslararası diplomatik alanda yeniden görünürlük kazanması oldu.

Çin ise ev sahibi olarak küresel diplomasi sahnesindeki ağırlığını gösterdi.

Bu tablo, ABD'nin geleneksel müttefikleri açısından da yeni sorular doğuruyor. Avrupa ülkeleri, Ukrayna'nın geleceğiyle ilgili kararların Avrupa'nın katılımı olmadan alınmasına karşı çıkarken, Washington'ın Moskova ve Pekin'le geliştirdiği ilişkilerin Batı ittifakının geleceğine nasıl yansıyacağı tartışılıyor.

Başka bir ifadeyle Shenzhen zirvesi, yalnızca üç liderin buluşması değil, uluslararası güç dengelerinin yeniden şekillendiğinin de önemli bir göstergesidir.

Washington’da Bir gün İran'la anlaşma ihtimalinden söz edilirken ertesi gün askerî saldırı seçeneği gündeme getirilebilir. Bir gün müttefiklere güvence verilirken ertesi gün aynı müttefiklerin güvenlik yükümlülükleri tartışmaya açılabilir.

Böylesi değişken bir diplomatik dil, yalnızca karşı taraflarda değil, ABD'nin kendi müttefiklerinde de güven sorunu yaratmaktadır.

Çünkü uluslararası ilişkilerde güven, bir liderin kişisel beyanından çok daha fazlasıdır. Güven; anlaşmaların devamlılığı, verilen sözlerin arkasında durulması, uluslararası hukuka bağlılık ve öngörülebilir devlet politikalarıyla oluşur.

Uluslararası hukuka dayalı güven ve ilişkilerin aşınması, yalnızca Washington'ın değil, bütün dünyanın güvenlik mimarisini etkiler.

Trump'ın her açıklamasının yeni bir tartışma yaratması, her görüşmesinin büyük bir siyasi gösteriye dönüşmesi ve uluslararası sorunların kişisel ilişkiler üzerinden çözülebileceği izleniminin verilmesi, gerçek çözüm mekanizmalarının önüne geçmemelidir.

Dünya, liderlerin birbirlerine nasıl hitap ettiklerinden çok, milyonlarca insanın hayatını değiştirecek kararların hangi hukuki ve siyasi güvencelerle alındığına bakmak zorundadır.

Evet! Bugün insanlık, Ukrayna'dan Orta Doğu'ya, Asya-Pasifik'ten Avrupa'ya uzanan geniş bir coğrafyada yeni güvenlik tehditleriyle karşı karşıya.

Böyle bir dönemde dünyanın en güçlü ülkelerinin liderlerinden beklenen şey, daha fazla tehdit, daha fazla güç gösterisi ve daha fazla belirsizlik değildir.

Beklenen; uluslararası hukuka saygı, sivillerin korunması, savaşların sona erdirilmesi, nükleer silahların yayılmasının önlenmesi ve kalıcı barışın sağlanmasıdır.

Savaşların bedelini liderlerin kişisel hesapları değil, cephede ölen askerler, bombalar altında kalan çocuklar, evlerini terk etmek zorunda kalan aileler ve ekonomik krizle mücadele eden milyonlarca insan ödüyor.

Dünya liderleri dostluk fotoğraflarıyla değil, savaşları bitirebildikleri ölçüde tarih yazacaklar.

Diplomasi bir kişinin egosuna, günlük siyasi hesaplarına veya değişken açıklamalarına teslim edilemeyecek kadar ciddi bir iştir.

Ve unutulmamalıdır:

Dünya, büyük güçlerin liderlerine yeni bir güç gösterisi sahnesi değil, gelecek kuşaklara barış içinde yaşayabilecekleri bir gezegen bırakma sorumluluğu vermiştir.