Mûsîkî tarihimizin en büyük bestekârları arasında kabul edilen Sultan III. Selim, devlet işlerinin zahmet ve sıkıntılarından bunaldıkça, yorgunluklarını söz ve saz meclislerinin içinde dinlendirir; bu âlemlerde, çağın büyük beste üstadlarının eserleri âdetâ birbirleriyle yarışırdı.

***

19. yüzyılın başlarıydı… İstanbul’un mûsîkî meclislerinde, bugün elimizde sadece güftesi bulunan “Zülfündedir benim bahtı siyahım,” mısraı ile başlayan bir şarkı hızla yayılır olmuştu. Bu nefis eser, Yenikapı Mevlevîhanesi’nde çileye soyunan İsmail[i] isimli genç bir dervişin bestesiydi. Şarkı şehri öylesine sarmıştı ki, meraklılar gruplar halinde, “Burada bir derviş İsmail varmış, görmek isteriz,” diyerek, tekkeye koşuyorlardı.

Bir gün Enderun san’atkârları bu buselik eseri padişahın huzurunda da okumuşlardı. Eseri dinledikten sonra, bu genç dervişteki kabiliyeti keşfeden Sultan Selim, onu tanımak istemişti. Padişahın nedimlerinden biri Yenikapı’ya giderek şeyhin huzuruna çıkmış, padişahın iradesini tebliğ etmişti. Şeyh Efendi:

“İrâde-i Şâhâne başımız üzerinde! Ancak İsmail çilededir, gece dışarıda kalamaz. Akşam ezanından önce dergâha dönsün ki, çilesi kırılmasın, emeklerine yazık olur,” dedi.

Çağdaş mütefekkir Sâmihâ Ayverdi bir eserinde, “Dervişlik, kendini kendi zaaflarının esaretinden kurtarıp, hiçbir kuvvet tarafından ihlâl edilmesine imkân olmayan, gerçek hürriyet sınırlarına atlatmak, demekti. Yoksa başıboş bir kimse, büyük bir san’atkâr olabilir, fakat büyük bir insan olamazdı,” der. Genç derviş, bütün tecrübesizliğine rağmen, bunları bilecek ve göz önünde tutacak kadar, içinde bulunduğu yolun düsturlarına bağlıydı.

Sultan Selim, buselik bestesini kendisine tekrarla söyletirken, onu dikkatle dinlemiş, bir kese altınla mükâfatlandırdıktan sonra, ezana bir saat kala tekkesine uğurlamıştı. İsmail, Sultan’ın huzurundan maddi/ mânevî iltifatlara mazhar çıkarken mahcuptu; çünkü onun hedefi, nefsini terbiye yolunda mesafe almaktı.

Tekkeye yetişecek zamanı vardı… Yolunu değiştirip evine uğramayı düşündü, zira çileye girmeye karar verdiği zaman, babasından kalan hamamı satıp parasını fakirlere dağıtmış, annesini üzmüştü. Altın kesesini annesine uzatırken: “Al bunu anneciğim! Hamamı satıp parasını dağıttığım için bana darılmıştın, pîrimin ihsanı!” dedi.

***

Dede Efendi, 09 Ocak 1778’de, Kurban Bayramı’nın 1. günü Şehzadebaşı’ndaki evlerinde dünyaya gelmiş, bu sebeple kendisine İsmail peygamberin (as) adı verilmişti. Babası, aynı semtte bir hamam çalıştırıyordu. İsmail, yedi yaşında geldiğinde okula başlamış, sesinin güzelliği hocasının dikkatini çekmiş, ilâhicibaşı olmuştu. Babasının mesleği dolayısıyla “Hammamîzâde” lâkabıyla biliniyordu. On beşine geldiğinde Yenikapı Mevlevîhânesi’ne başlamıştı. Şeyh Ali Nutkî Dede, İsmail’in mûsîkî kabiliyetine hayran kalmış, onu oğlu gibi kabul etmiş, kendisine büyük alâka göstermişti.

İsmail, bir gün şeyhinin huzuruna çıkarak: “Efendim, kabul buyurursanız, bugünden itibaren tarik-i âliye tamamen dâhil olmak arzusundayım,” diyerek, çileye girme talebini dile getirmişti. Şeyh Efendi: “Oğlum. Çilekeşlik kolay değildir, sonradan vazgeçeceksen bu işe boşuna girme” demişti. İsmail’in ısrarı üzerine talebi kabul edilmiş, 1799 yılı Mart’ında çilesini tamamlayarak ‘Dede’ unvanı kazanmıştı, 21 yaşındaydı…

Bir müddet sonra Sultan Selim, kendisini musahipleri arasında almış, müstesnâ sesi dolayısıyla, “Ser Müezzin-i Şehriyârî” unvanıyla mükâfatlandırmıştı. Artık besteleri birbiri ardına Nisan yağmuru gibi yağıyordu!

***

Dede’nin, bestelediği 500’ün üzerindeki eserden, sadece 288’i zamanımıza kadar gelebilmiştir. Eserleri arasında yedi Mevlevî Âyini dışında, pek çok ilâhi, saz eseri, peşrev, kâr ve şarkı da bulunmaktadır. Sultan II. Mahmud’un ricasıyla bestelediği Ferahfeza Mevlevî Âyin-i Şerifi, mûsîkî âleminin en parlak besteleri arasında yer almaktadır. Dede, siyâsî ve idarî bakımlardan acılarla yoğrulan 19. asrın ufkuna bir güneş gibi doğmuş, mûsîkîmize yepyeni bir neşve, âdetâ bir 16. asır ihtişamı getirmişti.

Dede Efendi, Sultan Abdülmecid’in iktidarı döneminde üçüncü defa hacca gitmiş, orada yakalandığı kolera hastalığından kurtulamayarak talebesi Dellâlzâde İsmail Efendi’nin kollarında vefat etmişti (29 Kasım 1846 ). Büyük bestekâr Medine’de, Hatice Validemizin ayakucunda medfundur.



[i] Vefatının 180. Yıldönümü münasebetiyle…