İnsanın en büyük talihsizliklerinden biri, kendi yaptığı mağaraları dünyanın kendisi sanmasıdır. Taşlardan yapılmış mağaralardan çok daha kalıcı olanları vardır: korkuların, alışkanlıkların, dogmaların, ezberlerin ve insan adına düşünmeye başlayan otoritelerin kurduğu mağaralar. İnsan bazen açık bir gökyüzünün altında yaşarken bile kapalı bir dünyanın içinde olabilir. Önünde bütün bir dünya durduğu halde yalnızca kendisine gösterilen yere bakabilir ve içinde bulunduğu karanlığı hayatın doğal hali sanabilir.
Mağaradan çıkmak bu nedenle yalnızca karanlıktan aydınlığa geçmek değildir. İnsan dışarı çıktığında kendisine verilmiş bir dünyanın içinden çıkarak dünyayla kendi ilişkisini kurmaya başlar. Karşısında hazır cevaplardan önce gerçeklik vardır: güneş, toprak, ağaçlar, su, başka insanlar ve kendi bedeni. Dünya, insanın onun hakkında kurduğu düşüncelerden daha geniştir. Bu genişlik kimi zaman ferahlatıcı, kimi zaman ürkütücüdür; çünkü dışarıda kesinliklerden çok karşılaşmalar ve sorular vardır.
Güneşin altında yaşamak, yalnızca aydınlıkta bulunmak anlamına gelmez. Işık nesneleri görünür kıldığı kadar insanın bakışını da görünür hale getirir. Dışarı çıktığımızda yalnızca dünyaya değil, dünyaya nasıl baktığımıza da dikkat etmeye başlarız. Bir ağacı yalnızca kullanılacak bir kaynak olarak mı, yoksa kendi yaşam ritmine sahip bir canlı olarak mı görüyoruz? Başka bir insanı kendi ölçülerimizle değerlendirdiğimiz bir nesne olarak mı, yoksa kendine ait bir hayatı olan bir insan olarak mı algılıyoruz? Doğa bizim dışımızda duran bir manzara değil, içinde oluştuğumuz dünyanın kendisidir.
İnsan doğanın dışında duran bir varlık değildir. Bedenimiz, duyularımız, duygularımız ve hayatımızın maddi koşulları doğayla iç içedir. Soluduğumuz hava, içtiğimiz su, üzerinde yürüdüğümüz toprak ve içinde yaşadığımız iklim varlığımızın dışındaki şeyler değildir. Doğayı dönüştürme gücümüz arttıkça, bu gücün sonuçları da daha belirgin hale gelir. Doğayla kurduğumuz ilişkinin niteliği sonunda kendi yaşamımızın niteliğine dönüşür.
Bilim, insanın bu dünyayla daha sahici bir ilişki kurmasını sağlayan en önemli yollardan biridir. Bilimin değeri yalnızca bilgi üretmesinde değil, bilgimizin sınırlarını gösterebilmesindedir. “Bilmiyorum” diyebilmek, düşüncenin kapanması değil, düşüncenin başlamasıdır. İnsan yanılabileceğini kabul ettiğinde kendi düşüncesini gerçekliğin yerine koymaktan uzaklaşır. Dünya, zihnimizde kurduğumuz açıklamaya sığmadığında onu yeniden düşünmek zorunda kalırız.
İnsan dünyayı yalnızca bilimle keşfetmez. Edebiyat, sanat, müzik ve felsefe de insanın deneyim alanını genişletir. Bir roman hiç tanımadığımız bir insanın hayatına yaklaşmamızı, bir şiir adını koyamadığımız bir duyguyu fark etmemizi, bir resim her gün baktığımız bir manzarayı yeniden görmemizi sağlayabilir. Sanatın insanı dönüştüren tarafı biraz da buradadır: Kendi hayatımızın sınırlarından geçici olarak çıkıp başka hayatların içine bakabilmek.
Bu bakış insanın başkalarıyla ilişkisini de değiştirir. Kendi deneyimimizin dünyanın tamamı olmadığını fark ederiz. Başka insanların başka hayatları, hafızaları, arzuları ve gelecek tasarıları vardır. Özgürlük böyle bir karşılaşma alanında daha anlamlı hale gelir. İnsan bütün bağlarından kurtularak değil, kendisini oluşturan koşulların farkına vararak ve bu koşullarla kurduğu ilişkiye katılarak özgürleşebilir. Kendi hayatının bütün koşullarını seçemez; fakat kendi oluşuna belli ölçülerde katılabilir.
İnsan zaten tamamlanmış bir varlık değildir. Doğduğu toplum, ailesi, dili, tarihi ve bedeni onun oluşumunda belirleyicidir; fakat insan bunların pasif sonucu da değildir. Öğrenir, değişir, yanılır, sever, kaybeder ve yeniden düşünür. Bir kitap, bir karşılaşma, bir aşk ya da bir kayıp insanın kendisi hakkındaki düşüncesini değiştirebilir. İnsan dünyayla ilişki kurdukça kendisi de değişir.
Mağaradan çıkışın en derin anlamı burada bulunur. İnsan kendisini dünyadan uzaklaşarak değil, dünyayla karşılaşarak keşfeder. Doğayı tanırken kendi bedensel varlığını, bilimi izlerken bilgisinin sınırlarını, başka insanlarla karşılaşırken kendi sınırlarını ve özgürlükle yüzleşirken sorumluluğunu fark eder. Kendisini dünyanın efendisi olarak değil, onun içinde oluşan bir varlık olarak görmeye başladığında dünya da başka türlü görünür.
Güneşin altında yaşamak hayatın bütün karanlıklarını ortadan kaldırmaz. İnsan yine acı çeker, kaybeder, yaşlanır ve ölür. Fakat hayatın sonlu olması onu değersizleştirmez. Bir hayatın anlamı sonsuza kadar sürmesinde değil, gerçekten yaşanmış olmasında bulunabilir. Bir sevginin değeri hiç bitmemesinde değil, iki insanın birbirinin hayatında gerçek bir yer açabilmesinde ortaya çıkabilir. Hayatın tamamlanmamışlığı, onun eksikliği kadar imkânıdır.
İnsanın mağaraları da bütünüyle ortadan kalkmaz. İnsan yeniden korkabilir, alışabilir, kendi düşüncelerinin içine kapanabilir. Bir mağaradan çıktıktan sonra başka bir mağaranın eşiğinde durması mümkündür. Bu yüzden açıklık bir varış noktası değil, dünyaya bakma biçimidir. Bilmediğini kabul edebilmek, yanılabileceğini düşünmek, başkasının farklılığına yer açmak ve kendi hayatının sorumluluğunu taşıyabilmek bu açıklığın parçalarıdır.
Mağaradan çıkmak başka bir yere ulaşmaktan çok görme biçiminin değişmesidir. Aynı gökyüzüne bakılır ama artık başka türlü görülür. Aynı ağacın yanından geçilir fakat onun yalnızca insan hayatının dekoru olmadığı fark edilir. Bir başka insanla karşılaşılır ve onun da kendisine ait bir dünya taşıdığı düşünülür.
Dünya böylece genişler. İnsan da kendi varlığını bu genişliğin içinde yeniden fark eder. Güneşin altında karşısına hazır bir hayat çıkmaz; yaşanmayı bekleyen, anlaşılmayı ve keşfedilmeyi sürdüren bir dünya çıkar. İnsan dünyayı keşfettikçe kendisini de yeniden keşfeder. Belki mağaradan çıkışın en sessiz ve en derin anlamı budur: Hayattan uzaklaşmadan, hayatın içinde daha açık bir biçimde yaşamaya başlamak.
