İzmirli Evliyazadeler Âilesi
Tevfik Rüştü Aras, 10 Mayıs 1911’de ilk izdivâcını yaptığı ve İstanbul’da, 28 Eyl̃ûl̃ 1960’ta vefât edinciye kadar -neredeyse yarım asır- kendisiyle evli kaldığı, tek çocukları Emel Hanım’ın (Emel Aras Zorlu) annesi, 1879 İzmir doğumlu Makbule Hanım ile, geniş ve pek nüfûzlu bir âileye dâhil olmuştu.
Bu âile, (muhtemelen İzmirli Kapanî Cemâatine mensûb) Evliyazadeler’dir. Akrabâlık bağları, Osmanzadeler, Kapanizadeler (Kapaniler), Yemişçizadeler (Yemişçibaşılar), Giridîzadeler, Uşşakîzadeler, (Moralı Turhanzade) Tunca’lar gibi âilelere, Dr. Nâzım, Latife Uşşakî, Mustafa Kemâl, Mustafa İsmet İnönü gibi şahsıyetlere kadar uzanan geniş bir âile… (Âile isimlerini, araştırmalarda kolaylık olsun diye, onların bizzât benimsedikleri imlâyle zikrediyoruz; yoksa, bize kalsa, onları meselâ şöyle kaydederdik: Evliyâzâde, Kapanîzâde, Uşşak̆îzâde, ilh…)
İzmir ve civârının birbirleriyle akrabâ olan, muâsır târihimizde derin izler bırakmış bu zengin ve nüfûzlu âilelerinin hepsi, aynı Cemâatin Kapanîler / İzmirliler koluna mı mensûbdurlar, yoksa eski kapalı alt cemâat yapıları (husûsen Mustafa Kemâl’in Hocası, Sabataî Hahamı Şemsî Efendi’nin gayretleriyle) terkedildiği için mi birbirlerinden kız alıp vermişlerdir? Bunu bilemiyoruz…
Evliyazadeler’in başlıca bir zenginlik kaynağı: Tütün ticâreti
Raziye Oban (Çakıcıoğlu)’nun İzmir’in eski Kentsel Dokusunun Korunması ve Turizm Açısından Değerlendirilmesi isimli doktora tezinde (Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir, 2006, s. 53), İzmirli Evliyazadeler hakkında şu tesbît mündericdir:
(Milliyet, 8.1.1972, s. 1)
Macedonia Risorta Locası’ndaki arkadaşlıklarından beri (1910 civârı) Mustafa Kemâl’in ihtilâlci ekipinde yer alan ve onun totaliter ik̆tidârını tâk̆îben de “değişmez Hâriciye Vekîli” sıfatıyle tanınan Tevfik Rüştü Aras, 5 Ocak 1972’de, İstanbul’da vefât etmiş, cenâzesi, iki gün sonra, pek gösterişli bir resmî merâsimle kaldırılmıştı… Bu meyânda, 10 Mayıs 1911’de Makbule Evliyazade ile evlenmekle, pek geniş ve nüfûzlu bir âileye dâhil olmuş bulunuyordu…
***
“…İzmir’de 19. yüzyılda tütün ticaretine bağlı olarak çok zenginleşmiş aileler bulunmaktadır; Evliyazadeler bunlardandır.” (https://www.apikam.org.tr/YuklenenDosyalar/Dokumanlar/ccbea008-ada5-4a5a-bb3f-cc672f5a9ef6189843.pdf; 23.3.2026)
Tabiî ki tütün ticâreti, onların tek zenginlik kaynağı olmasa gerek… İnşâallâh, ilmî araştırmacılar, muâsır târihimizde mühim bir mevk̆i işgâl̃ eden bu âilenin ik̆tisâdî, siyâsî ve kültürel faâliyetleri hakkında mevsûk ve tafsîlâtlı neşriyât yapmıya muvaffak olurlar!
(Milliyet, 13.1.1972)
Tevfik Rüştü Aras’ın -20 Nisan 1961’de evlendiği- ikinci eşi Hatice Bâhire Hanım’ın cenâzeye iştirâk̃ edenlere teşekkür îlânı… (Neşrettirdiği vefât îlânında, ilk eşi Makbule ve kızı Emel Hanımlar’ın isimleri zikredilmemişti…)
***
Araştırmada ilk mühim kaynak: Evliyazade Âilesinin makbere kitâbesindeki isimler
“Evliyazade”, Türkiye’de yaygın bir l̃akab ve soy adıdır. Bu bakımdan, dikkatli olmak, onları, bizim üzerinde durduğumuz İzmirli (muhtemelen Kapanî) Evliyazadeler ile karıştırmamak l̃âzımdır.
Evliyazadeler’in akrabâlık bağlarını araştırırken birinci derecedeki kaynaklarımız, İzmir’de, âilenin on ferdinin yan yana defnedildiği âile makberesinin kitâbesi ile âilenin muhtelif ferdlerinin vefât îlânlarıdır… Bunları, “geni.com” şecere sitesi, gazete haberleri ve birkaç kitabdaki bilgiler tamâmlıyor… Bütün bu kaynaklarda verilen bilgileri birbirleriyle mukâyese ve teftîş ederek en emîn, en sahîh bilgiye ulaşma imk̃ânına sâhibiz.
Evliyazade âilesinin -İzmir Asrî Mezarlığında bulunan- makberesindeki isimlerin -ilki hâric- hepsi, doğum ve ölüm târihleriyle berâber hâk̃k̃edilmiştir; ki bu husûs, âile hakkındaki araştırmalarda ilk hareket noktasıdır: Hacı Mustafa Evliyazade, Evliyazade Hacı Mehmet (1822 – 1898), Refik Evliyazade (1872 – 1950), Hacer Evliyazade (1874 – 1954), Beria Nâzım (1892 – 1959), Fatma Bihin Birsel (1897 – 1970), Sedat Evliyazade (1898 – 1977), Sevinç Bozinal (1916 – 1982), Ahmet Evliyazade (1906 – 1986), Rasin Rıza Birsel (1925 – 1996)…
(-İzmir’de münteşir- Anadolu, 11.3.1950, s. 2; edeliorman Evliyazade Ailesine girince işin içinden çıkmak...; 22.3.2026, sayfa kalkmış; Milliyet, 5.4.1975, s. 5)
Evliyazade Âilesi hakkındaki araştırmamızın ilk birkaç kaynağı…
***
Refik Evliyazade
En mühim ikinci kaynağımız, 1913-1918 senelerinin İzmir Belediye Reîsi Refik Evliyazade’nin İzmir’de münteşir Anadolu gazetesinin 11 Mart 1950 târihli nüshasındaki (s. 2) vefât îlânıdır. Îlândaki cümle bozuktur ve bâzı isimler yanlış dizilmiştir: “Behim”, Bihin, “Bilsel”, Birsel olacaktır. Ayrıca, îlânda, Ahmet Evliyazade’nin sâdece iki kız kardeşi zikredilmiş (Naciye Yemişçibaşı ve Makbule Aras), Nuri Giridîzade’nin eşi Gülsüm Giridîzade atlanmıştır… Âile hakkındaki bu çok mühim kaynağın tam metni, (“Evliyazade ailesinin ve Hacer Evliyazadenin eşi” şeklindeki ifâde kusûruyle berâber) aynen aşağıdaki gibidir:
“Büyük bir kayıp… İzmirin çok sevilmiş simalarından ve eski ailelerinden Evliyazade ailesinin [bir rüknü] ve Hacer Evliyazadenin eşi ve Bn. Naciye Yemişçibaşı, ve Bn. Makbule Arasın biraderleri ve Bayan Beria, Behim [doğrusu: Bihin] ve B. Nejat, Sedat ve Ahmet Evliyazadenin babaları ve merhum Dr. Nazımın kainpederi ve sabık Hariciye Vekili Dr. Tevfik Rüştü Arasın kainbiraderi ve tüccardan Sadullah Bilselin [doğrusu: Birsel’in] kainpederi ve İş Bankası İzmir Şubesi müdürü Cemil Atalayın büyük kainpederi ve Özdemir ve Yılmaz Evliyazadenin büyük babaları REFİK EVLİYAZADE dün gece hakkın rahmetine kavuşmuştur. Cenazesi bugün saat 14.30 da Karşıyakada Yalı caddesinde 380 sayılı evinden kaldırılarak cenaze namazı ikindi namazını müteakip İzmir Kemeraltı camiinde kılındıktan sonra asrî kabristandaki ebedî istirahatgâhına tevdi olunacaktır. Merhuma Tanrıdan mağfiret ve kederli ailesine baş sağlığı dileriz.” (-İzmir’de münteşir- Anadolu, 11.3.1950, s. 2)
(Şekerci Ali Galip; https://www.instagram.com/p/DUN1FSDDUA3/; 23.3.2026)
Evliyazadeler’in büyük servetinin bir parçası: 1920’li, 30’lu senelerde Refik Evliyazade ve oğullarına âid Evliyzade Oteli…
Şekerci Ali Galip’in “instagram” hesâbından ik̆tibâs ettiğimiz bu rekl̃am, Yeni Asır gazetesinin 1936 senesindeki bir nüshasında neşredilmiş. (Mezk̃ûr muharrir, gazetenin tam târihini tasrîh etmiyor…) Aynı muharririn verdiği mâl̃ûmâta nazaran: “1926 tarihli bir rehberde, otelin sahiplerinin Evliyazade Refik Bey ve mahdumları olduğu belirtilir. […] İç avlulu olarak inşa edilen otel, 20 oda ve 41 yatağa sahipti. […] Zemin katın köşesinde her iki caddeye cephe veren bir kahve vardı. Cadde yönlerine küçük dükkanlar yerleştirilmişti. Evliyazade Hanı ya da Oteli’nden ziyade, burayı çoğu İzmirlinin zihninde asıl kalıcı kılan ise Kemeraltı’na dönük köşedeki Ali Galip Pastanesi idi. Bir kazandibi yemeden ya da bir akide şekeri almadan geçmek ne mümkündü! Aralık 1941’deki büyük yangınla otel işlevini yitiren yapı, 1950’lerde Sarıkışla’nın yıkılmasıyla başlayan dönüşüm sürecinde tamamen kayboldu.”
***
Bu âilelerin her neslinde, (hâssaten Cemâat ve akrabâlık bağları sâyesinde) muâsır târihimizde derin izler bırakan şahsıyetlerle karşılaşılıyor
Bunlara ilâveten, Refik Evliyazade’nin kızı Fatıma Bihin Birsel ile torunu Mehmet Özdemir Evliyazade’nin, Bihin Hanım’ın eşi Sadullah Birsel’in ve bu âileyle şu veyâ bu şekilde akrabâlık bağları olan daha başkalarının vefât îlânları bir araya getirilip bunlar bilhâssa “geni.com” sitesindeki bilgilerle bir arada değerlendirilince, âilenin birkaç nesli ihtivâ eden pek geniş bir şeceresi ortaya çıkmaktadır. (“geni.com” sitesindeki bâzı bilgiler hatâlı olduğundan, bu bilgilere ancak vefât îlânları gibi daha şâyân-ı îtimâd kaynaklarla mukâyese ederek îtibâr etmek l̃âzımdır.)
Şecerede hemen dikkat̃ çeken husûs, her nesilde, muâsır târihimizde derin izler bırakan şahsıyetlerle karşılaşılmasıdır. Bu vâkıanın birinci esâsî sebebi, teşkîlâtlı tesânüd, dîğer tâbirle, sıkı Cemâat ve akrabâlık bağları, ikinci esâsî sebebi de, -birincisiyle irtibâtlı olarak- tahsîle verdikleri ehemmiyettir.
Evvelâ, mezk̃ûr birkaç vefât îlânındaki bilgileri aynen nakledelim. Bunları başka kaynaklardaki bilgilerle birleştirince, sahîh bir şecereye ulaşmak mümkün olmaktadır. Bu şecereyi fazla dallandırmamıya çalışacağız.
