İnönü Âilesinin gizli hüviyetine dâir emâreler / delîller: 1) Dörtlü arkadaş grupu ve bir mihver şahsıyet (Org. Ali Fuad Erden)
Mustafa İsmet’in hayâtının tahk̆îkâtımız noktainazarından ehemmiyet arzeden cepheleri hakkında pek mühim mâl̃ûmât, Org. Ali Fuad Erden’in bir hâtırât ve medhiye kitabı olan İsmet İnönü isimli eserinde mevcûddur.
Ali Fuad Erden, kendisiyle berâber, Mustafa Kemâl, Ali Fethi, ve Mustafa İsmet’ten meydana gelen dörtlü arkadaş grupuna mensûbdur. Askerî mekteb sıralarından başlıyarak ölümlerine kadar devâm eden sıkı bir dostluk ve Dâvâ arkadaşlığı… İttihâdcı İhtilâlinde ve sonrasında birinci dereceden rol̃ oynıyan bir ekip… Mustafa Kemâl ve Mustafa İsmet ön pl̃anda, Ali Fethi ve Ali Fuad biraz geride ve daha ziyâde perde-arkasında… Bu çekirdek kadro etrâfında bir Cemâat̃daşlar halkası: Tevfik Rüştü Aras, Nuri Conker, Salih Bozok, Fahrettin Altay, ilh… Ayrıca, -bir ara fikir ihtilâfına düşseler de- bir başka halkaya dâhil, Ali Fuad Cebesoy… Halkalar, dalgalar hâlinde genişliye genişliye bütün bir Cemâat̃i sarıyor… Arada, Sabatay Sevi’nin yerine ikâme edilen “Mutlak Şef”e rak̆îb olabilecek birileri zuhûr etti de mi, münâsib bir yafta yapıştırılarak defterleri dürülüveriyor: Dr. Nâzım ve Mehmed Câvid Beyler gibi…
Ali Fuad Erden’in dörtlü arkadaş grupundaki büyük rol̃ü, Mustafa İsmet ile Ali Fethi ve Mustafa Kemâl arasında yakın dostluk ve Dâvâ arkadaşlığı kurulmasında mutavassıt olması…
Mâmâfih, onun bu rol̃ünden bahsetmeden evvel, Mustafa Kemâl’in Hastalığı, Ölümü, Cenâzesi ünvânlı vâsi araştırmamızda onun hakkında (bilhâssa dünyâ görüşü ve akrabâlık bağları cihetiyle) verdiğimiz mufassal mâl̃ûmâttan bir kısmını hatırlatmamız, mevzûumuz bakımından ehemmiyet arzediyor…
28 Mayıs 1936 Harb Akademisi Askerî Tatbîkâtı esnâsında, “Harb Akademisi kumandanı Korgeneral Ali Fuad, Atatürkü selâmlar” iken… (Cumhuriyet, 30.5.1936, s. 6) Orgeneral Ali Fuad Erden’in, Sabataî Cemâatinin bir güzîdesi olduğu, âile bağları incelendiğinde ortaya çıktığı gibi, kendisinin, ayrıca, 20. asır başlarının “Sabataî profili”nin bütün husûsiyetlerine sâhib olduğu da müşâhede ediliyor… Onun kehânetine nazaran, “Türk Milleti, bin yıl sonra da Kemalizmi yaşatmıya devâm edecek” imiş… (A. F. Erden, “Mustafa Kemal Atatürk”, -Târih Kurumu'nun nâşiriefk̃ârı- Belleten, cild XX, sayı: 80, Ekim 1956, ss. 539-548)
***
İNÖNÜ’NÜN DÂVÂ ARKADAŞI VE GÖNÜLDAŞI ORG. ALİ FUAD ERDEN’İN ÂİLE BAĞLARI, HAYÂTININ ANA HATLARI, İTTİHÂDCI VE KEMALİST İHTİLÂLLERİNDEKİ ROL̃Ü
2018’de, Yeni Söz’de yaptığımız neşriyâtta, Org. Ali Fuad Erden’in tercümeihâli hakkında, (Wikipedia’nın benzeri olan) Wikiwand Ansiklopedisi’ne istinâd etmiştik. (Mustafa Kemâl’in Hastalığı, Ölümü, Cenâzesi; Yeni Söz, 21-22.11.2018/63-64 ve devâmı) Bilâhare, bu bilgilerde ciddî hatâlar olduğunu müşâhede ettik: “1921 yılında Kurtuluş Savaşı’na katıldı”, “6 Nisan 1931 tarihinde atandığı Harp Akademileri Komutanlığı görevini 13 Mart 1943 tarihine kadar sürdürdü”, “Ölüm tarihi: 30 Ağustos 1957” gibi… (http://www.wikiwand.com/tr/Ali_Fuad_Erden; 12.8.2018)
Türk Ansiklopedisi’ndeki al̃âkalı madde de, gâyet muhtasar ve henüz mûmâileyh vefât etmeden evvel yazılmıştır. (Türk Ansiklopedisi -neşri 1946’da başlıyan ilk dört cidlindeki ismiyle İnönü Ansiklopedisi-, İstanbul: Millî Eğitim Bak. Yl., 1968, c. 15, s. 275; https://archive.org/details/inonu-ansiklopedisi-turk-ansiklopedisi-pdf/15%20%C4%B0n%C3%B6n%C3%BC%20Ansiklopedisi%2015%20%28Elcano-Eudoxia%29/page/274/mode/2up; 26.8.2026)
Atatürk Ansiklopedisi ve TDV İslâm Ansiklopedisi’nde ise, onun hakkında muhtasar birer madde dahi mevcûd değil…
Doğrusu, muâsır Türkiye târihinde -daha ziyâde arka pl̃anda kalarak- büyük rol̃ oynamış bir şahsıyetin âdetâ nisyâna terkedilmiş olması, insana hayret veriyor…
(Türk -İnönü- Ansiklopedisi, İstanbul: Millî Eğitim Bak. Yl., 1968, c. 15, s. 275)
Şâyân-ı hayrettir ki Ali Fethi (Okyar) – Mustafa İsmet (İnönü) – Mustafa Kemâl – Ali Fuad (Erden) dörtlü arkadaş grupunun bir rüknü olan ve Türkiye’nin muâsır târihinin şekillenmesinde (daha ziyâde arka pl̃anda kalarak) büyük têsîr icrâ etmiş olan Org. Ali Fuad Erden’e Türk Ansiklopedisi’de ancak bu kadarcık bir madde tahsîs edilmiştir…
***
Bizim mezk̃ûr neşriyâtımızın üzerinden altı sene geçmişken, geçenlerde, İnternet’te, Hazal Düzen’in Yüksek Lisans Teziyle karşılaştık: Orgeneral Ali Fuad Erden’in Hayatı ve Faaliyetleri (1883-1957), Marmara Üni., İstanbul: 2022, resimlerle berâber 10+126 s. (https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5C/62879186d3883.pdf; 7.8.2026) Erden’in âile bağları hakkında bizim çalışmamızdan da istifâde eden, l̃âkin Sabataîlik ve Masonluk mevzûlarına hiç temâs etmiyen Düzen’in tezinde de, maâlesef, yer yer bâzı bilgi hatâları göze çarpıyor. Düzen’in çalışmasının bizim için en şâyân-ı istifâde kısmı, Erden’in âile makberesi hakkında -mezar kitâbelerini de okuyarak- verdiği kıymetli bilgidir. Bu bilgiyle, Erden’in annesinin -daha evvel bizim tesbît edemediğimiz- ismini de öğrenmiş oluyoruz.
Binâenaleyh, Hazal Düzen’in Ali Fuad Erden’in âile makberesi hakkında verdiği bilgileri de nazar-ı dikkate alarak, Türk Ansiklodesi’ndeki al̃âkalı maddeye, Erden’in hâtırât mâhiyetindeki üç kitabına (Paris’ten Tîh Sahrasına -1949-, İsmet İnönü -1952-, Birinci Dünya Harbinde Suriye Hâtıraları -1954-), ayrıca vefât îlânlarına istinâden, hayâtının belli başlı safhalarını tesbît etmek, bize en isâbetli yol gibi görünüyor.
Âilesi “Belgrad muhâciri”
Evvelâ 13 Mayıs 1957 târihli Cumhuriyet gazetesinde (s. 3) intişâr eden vefât îlânını nakledelim:
“Mülga Harbiye Nezareti erkânından merhum İzzet Beyin mahdumu, Bayan Bedia Erdenin eşi ve Ayla Erdenin babası, İzmir Müstahkem Mevkii ve Harb Akademisi Kumandanlarından, Askerî Temyiz Reislerinden ve Millî Savunma Yüksek Kurulu Genel Sekreteri Emekli Orgeneral Ali Fuad Erden, pazar akşamı [12 Mayıs 1957] irtihal etmiştir. Cenazesi 14 mayıs [1957] salı günü saat 11.15 te [Beyoğlu] Firuzağada Kamacıusta sokağındaki Gökdeniz apartımanından alınarak namazı Beyazıd camiinde öğle namazını müteakıb kılınıp Merkezefendi kabristanında aile makberesinde hâk-i gufrana tevdi edilecektir. Mevlâ rahmet eyleye.”
Bu îlândan şu gibi bilgiler elde ediliyor:
- Babası İzzet Bey, Harbiye Nezâreti erk̃ânından idi. Hazal Düzen’in okuduğu mezar kitâbesinde, “Mektûbî-i Seraskerî Kalemi Müdîri” olduğu kayıdlıdır. Dîğer taraftan, Türk (İnönü) Ansiklopedisi’ne nazaran (1968: 275), âilesi “Belgrad” muhâciridir: “Belgrad’dan göçmüş bir Türk ailesinden gelen Erden…”
Annesi: Emîne Şâziye Hanım
- Şâyân-ı hayrettir, îlânda, annesinin ismi zikredilmemiştir… Onu, Hazal Düzen’in çalışması sâyesinde, âilenin mezar kitâbelerinden öğreniyoruz: Emîne Şâziye Hanım… Kezâ, vefât târihini de: Rûmî 1329 / Mîlâdî 1913… Fakat kendisi kimlerdendir? Burası, mechûl̃!
Ömürlerinin sonuna kadar birbirlerine sâdık kalmış ve evvelâ İttihâdcı, müteâk̆iben Kemalist İhtilâllerinin öncü kadrosunda yer almış “Mustafa Kemâl - Ali Fethi (Okyar) - Mustafa İsmet (İnönü) – Ali Fuad (Erden)” dörtlü arkadaş grupunun rükünlerinden Org. Ali Fuad Erden’in âile makberesi… “Ek 3: İstanbul Zeytinburnu Merkez Efendi Mezarlığı 2. Ada[da], Ali Fuad Erden’in, annesi Emine Şaziye Hanım’ın, kızı Ayla Ökmen’in [ve eşi Bedia Hanım’ın] mezarları... Ali Fuad Erden ile annesinin mezarı aynı yerde bulunmaktadır. Sırası ile soldan birinci mezar Ali Fuad Erden ve annesi Emine Şaziye Hanım’a, ikinci mezar kızı Ayla Ökmen’e, üçüncü mezar ise eşi Bedia Erden’[e âiddir].” (Hazal Düzen, Orgeneral Ali Fuad Erden’in Hayatı ve Faaliyetleri -1883/1957-, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üni., İstanbul: 2022, s. 92)
