Mustafa İsmet, Ali Fuad Erden’in rehberliğinde mütâl̃aa ettiği kitabların têsîriyle, Materyalizmi benimsemişti

Mustafa İsmet’in (ve tabiî, fikirdaşının) Materyalist bir dünyâ görüşünü benimsemesi, muhtemelen, Ali Fuad Erden’le kitab mütâl̃aa ettikleri bu devrededir. 1323 / 1907 senesinde Edirne’den arkadaşına gönderdiği bir mektubdan öyle anlaşılıyor:

‘Hilkatin esasında, madde ile fikir (intelligence) i ötedenberi ayıramıyorum. Bence hilkat meselesi, bir ve aynı şeye müstenit bir hâdise-i tabiiyedir. Bu mesnet, bu medâr-ı istinat da maddedir. Evet, biz maddeden yaratıldık ve eskidenberi, tâ ezelde mevcut olan şey de bir ve yalnız madde idi. Madde ezelde mevcut idi ve gayri mütehassis değildi. His ve irade, tefekkür ve teessür, ruh… ilâh [ilââhirih] gibi birçok sözlerle tasvire çalışılan mâneviyet, madde ile mazruftu. O suretle ki o madde için meselâ tahayyüz (mekân sahibi olmak) nasıl bir sıfat, zarurî bir hassa ise mâneviyet ve ruh sahibi olmak da öyle bir hassa idi. Madde mâneviyetsiz, ruhsuz olamazdı.

‘Şayan-ı tetkik ve muhtac-ı hal olan nokta: Bir kül teşkil eden madde-i ezeliyenin mâneviyeti onun neresindeydi? Ben tarz-ı izahımla buna cevap veriyorum: Ruh sahibi olmak da maddenin bir hassası ise, onun her yerinde idi. Madde inkısam ve tecezzi ettikçe her cüz’ün kendi mâneviyetiyle ayrılması da zarurî ve tabiî idi.’ İlh…

Mustafa İsmet, 26 Eyl̃ûl̃ 1906’da Erk̃ânıharb Yüzbaşısı olarak mêzûn olmasını müteâk̆ib, Edirne’deki II. Ordu’nun Topçu Fırkasına tâyîn edilmişti. Oradan, Dâvâ arkadaşı ve gönüldaşı Ali Fuad Erden’e hem düşüncelerinden, hem de Ordu içindeki hayâtından bahseden mektublar göndermekteydi. Erden, onun 1907 senesine âid bir mektubundan mezk̃ûr pasajı naklettikden sonra ona kendi yorumunu ilâve ediyor:

“İsmet Bey ‘Kuvvet ve Madde’ müellifi Buchner’in: ‘Maddesiz kuvvet, kuvvetsiz madde olmaz’ nazariyesine nazire olarak ‘maddesiz ruh, ruhsuz madde olmaz’ fikrini ileri sürmekteydi.” (Erden 1952: 26-27)

Bu pasajda bahsi geçen Ludwig Büchner (Darmstadt, 29.3.1824 – a.y., 1.5.1899), bilhâssa Materyalizm propagandası yapan neşriyâtı ve faâliyetleriyle tanınmış bir Alman feylesofudur. Eserleri birçok dile tercüme edilmiş, o devirde, sâdece Almanya’da değil, bütün Gar̃b Âleminde büyük têsîr icrâ etmişti. Têsîri, Ali Fuad Erden ve Mustafa İsmet üzerinde de görülüyor.

1-303

(https://fr.wikipedia.org/wiki/Ludwig_B%C3%BCchner; 24.9.2026)

Ateist feylesof ve militan Ludwig Büchner… Aynı felsefe ve siyâseti benimsiyen “Dörtlü Arkadaş Grupu”nun -Sabataîlik ve Masonlukla berâber- en mühim fikir kaynaklarından biri… Maçedônya Risôrta İTK’sı ve “Kemalist Türkiye”, bu gibi fikrî-siyâsî cereyânların têsîriyle şekillenmiştir…

***

En fazla ses getiren ve birçok dile tercüme edilen eseri, 1855’te neşredilen Kraft und Stoff, Empirisch-naturphilosophische Studien, in allgemein verständlicher Darstellung (Kuvvet ve Madde; Halk İçin Tabîat̃ Târih ve Felsefesine Dâir Tedk̆îk̆ler)’dir.

Müdâfaa ettiği Materyalist felsefeye nazaran, her ikisi de ezelî olan ve birbirinden ayrılmıyan kuvvet ile madde yok edilemez ve tâbi oldukları tabîat̃ kânûnları da mutlaktır. Tabîat̃, tamâmen fizikî mâhiyettedir; ne gâyesi, ne irâdesi vardır. Allâh ve rûh fikirleri bâtıldır. İnsan, tamâmen tabîat̃ kânûnlarına tâbidir; o derecede ki beyni onu nereye sürüklerse oraya gider; binâenaleyh hür değildir, muhtâr irâdesi yoktur…

Ludwig Büchner, pasif, kendi hâlinde bir feylesof olarak kalmamış, militan bir Ateist olmuş, Ateizmi yaymak için, 1881’de, Frankfurt’ta, Alman Hür Fikirliler Birliği’ni (Deutscher Freidenkerbund) têsîs etmiş, Birlik, 1933’te Hitler Hük̃ûmeti tarafından tarafından feshedilinciye kadar faâliyet göstermiştir. (https://fr.wikipedia.org/wiki/Ludwig_B%C3%BCchner; https://fr.wikipedia.org/wiki/Ligue_allemande_des_libres-penseurs; 24.9.2026)

Bu vesîleyle de müşâhede ediliyor ki “Hür Fikir : La libre pensée”, Gar̃b dillerinde ve Mason jargonunda (l̃ugâvî mânâsından farklı bir ıstıl̃âhî mânâyle) Ateizm mânâsına gelmektedir. Âşik̃âr ki Ali Fuad Erden ve Mustafa İsmet’le aynı kaynaklardan beslenen ve aynı Cemâate mensûb olan Mustafa Kemâl de:

“Öğretmenler! Cumhuriyet sizden, Fikri hür, vicdanı hür, İrfanı hür nesiller ister.”

derken, aynı mânâyı kasdetmektedir…

Nitekim, biraz yukarıda, Erden’in, Mustafa Kemâl’i alabildiğine tebcîl ederken:

“Atatürk liberaldi. Hür fikirliydi. Tarihteki diktatörlerin çoğu, irticaa, tahta, mihraba dayanmışlardır. Atatürk tahtı yıktı. Mihraba dayanmadı. O, serbest tefekküre, vicdan hürriyetine, ruhun azatlığına âşıktı.”

tesbîtinde bulunduğunu nakletmiştik… (Erden, “Mustafa Kemal Atatürk”, Belleten, cild XX, sayı: 80, Ekim 1956, ss. 539-548)

Bir de şu husûsa dikkat̃ etmek l̃âzım: “Mutlak Şef”, kendisinin “hür fikirli” olmasıyle iktifâ etmiyor; muallimlere, bütün Milleti dahi “hür fikirli” yetiştirmeyi emrediyor…

İmdi, yukarıda bir kısmını naklettiğimiz mektubundan anlaşıldığı vechiyle, Mustafa İsmet (ve tabiî, Ali Fuad da, hattâ “Dörtlü Arkadaş Grupu”), Ludwig Büchner’den, esâs îtibâriyle, farklı düşünmüyor; ona nazaran da, madde, ezelî ve ebedîdir:

“Evet, biz maddeden yaratıldık ve eskidenberi, tâ ezelde mevcut olan şey de bir ve yalnız madde idi. Madde ezelde mevcut idi…”

Kezâ: “Maddesiz rûh olmaz!” Dîğer tâbirle, beden ölünce, rûh da ölür; “rûhun bekâsı” diye bir şey bahis mevzûu olamaz…

Bu meyânda, kafasını kurcalıyan mes’ele şudur: Pekâl̃â, maddede “rûh”, “düşünce”, “his”, “mâneviyet” nasıl doğdu? Cevâb: Onlar tâ ezelde maddede zâten mevcûd idi ve maddenin tekâmülüyle peyderpey kuvveden fiile çıktılar…

“Dörtlü Arkadaş Grupu”nun ortak ak̆îdesi: “İnsan tabîat̃in mahl̃ûkudur… Tabîat̃in fevk̆inde ve hâricindeki bütün mefhûmlar, insan dimâğının uydurmalarıdır…”

Bilvesîle, hatırlatmamız l̃âzım ki, “Dörtlü Arkadaş Grupu”, felsefenin bu en esâsî mes’elesinde, bütünüyle hemfikirdiler… Bu zihniyetledir ki “Büyük Rehber”, bütün yeni nesilleri kendisi gibi “hür fikirli” yetiştirmek azmiyle, (kendi devrinde Lisede mecbûrî ve tek târih ders kitabı olarak okutulan) Tarih I’de şöyle yazıyordu:

“…İnsan tabiatin mahlûkudur. Hayatın büyük kaidesi de tabiate tâbi olmaktır. Tabiatte hiçbir şey yokolmaz ve hiçbir şey yoktan varolmaz. Yalnız tabiati vücude getiren varlıklar, tabiatin kanunları icabı olarak şekillerini değiştirirler. Arzın ve hayatın mütalea ve tetkikinde bu hakikat pek açık görülür.

“Fakat şunu söyliyelim ki, insanların bütün bilgileri ve inanışları, insanın zekâsı eseridir. Zekâ tabiî olan dimağdan çıkar. Bundan, tabiati anlamakta zekânın, en büyük cevher ve müessir olduğu anlaşıldığı gibi tabiatin fevkinde ve haricindeki bütün mefhumların, insan dimağı için kendi tarafından uydurma şeylerden başka bir şey olmıyacağı meydana çıkar. […]

“Her halde şunu kabul etmek lâzımdır ki hayat tabiatin haricinden gelmiş değildir, ve tabiatin fevkinde bir amilin eseri de değildir. Hayat tıpkı suyun buhar olması, bazı cisimlerin billûr haline geçmesi, hararet tesirile toprağın ısınması kabilinden zarurî bir tabiat hadisesidir, ve husulü için lâzım olan tabiî sebepler mevcut olduğu zaman kendiliğinden hasıl olmuştur.” İlh… (Tarih I; Tarihtenevelki Zamanlar ve Eski Zamanlar, İstanbul: Maarif Vekâleti Neşriyâtı, 1932, ss. 2, 5)

2-192

(https://x.com/AKMB_govtr/status/1330941689754759169; 24.9.2026)

“Mutlak Şef”, kendisinin “hür fikirli” olmasıyle iktifâ etmiyor; muallimlere, bütün Milleti dahi “hür fikirli” yetiştirmeyi emrediyor… Ve (resmî bir müessese olan) Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı da, aynı zihniyetle, bu “gönderi”yi neşrediyor!

***